Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin uzunmüddətli nəticələri sırasında əhalininməcburi köçü, yaşayış məntəqələrinin dağıdılması, mülkiyyət hüquqlarınınpozulması ilə bağlı iddialar və işğal dövründə yaranmış demoqrafik dəyişikliklərxüsusi yer tutur. Bu proseslər yalnız dövlətlərarası münasibətlərə təsirgöstərməyib, həm də minlərlə ailənin həyatında dərin izlər buraxıb. İnsanlarındoğma evlərindən ayrılması, illərlə başqa ərazilərdə yaşamağa məcbur qalması vəöz mülkiyyətlərindən istifadə imkanlarını itirməsi münaqişənin humanitar tərəfiniön plana çıxarır. Buna görə də işğal dövründə həyata keçirilmiş məskunlaşmafəaliyyətinin araşdırılması yalnız siyasi mübahisə kimi deyil, insanların hüquqlarıvə regionun gələcək sabitliyi baxımından da nəzərdən keçirilməlidir.
Münaqişənin humanitar nəticələri ilk növbədə insanların yaşayış şəraitində özünügöstərir. Öz evlərini tərk edən ailələr yeni yaşayış yerlərində iş tapmaq, sosialəlaqələr qurmaq və uşaqlarının təhsilini davam etdirmək kimi çətinliklərləüzləşiblər. Əvvəllər kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan insanlar torpaq və təsərrüfatimkanlarından uzaq düşüb, ailələrin ənənəvi gəlir mənbələri pozulub. Bəzi ailələrüçün məcburi köçkünlük uzun illər davam edən sosial və iqtisadi qeyri-müəyyənliklə müşayiət olunub. Bu vəziyyət münaqişənin nəticələrinin yalnız hərbiəməliyyatların başa çatması ilə aradan qalxmadığını göstərir. İnsanların həyatınınbərpası üçün hüquqi, iqtisadi və sosial tədbirlərin birgə həyata keçirilməsizəruridir.
İşğal olunmuş ərazilərdə məskunlaşma məsələsi beynəlxalq vasitəçilərin diqqətyetirdiyi mövzulardan biri olub. Araşdırmalar həmin ərazilərdə yeni məskunlaşmahallarının mövcudluğunu göstərib və demoqrafik dəyişikliklərin münaqişəningələcək həllinə təsiri ilə bağlı narahatlıqları gündəmə gətirib. Bu proseslərinhumanitar baxımdan əsas nəticələrindən biri əvvəlki sakinlərin doğma evlərinəqayıtmaq imkanlarının mürəkkəbləşməsi ehtimalı idi. Məskunlaşma fəaliyyəti iləbağlı iddiaların qiymətləndirilməsi zamanı ərazinin hüquqi statusu, köçürmələrinxarakteri, dövlət orqanlarının iştirakı və digər konkret hallar nəzərə alınmalıdır. Belə yanaşma məsələnin həm tarixi, həm də hüquqi baxımdan əsaslandırılmışşəkildə araşdırılmasına imkan verir.
Məskunlaşma məsələsinin humanitar nəticələrindən biri mülkiyyət və yaşayışhüquqlarının qorunması ilə bağlıdır. İnsanların evlərini tərk etməyə məcburqalması onların daşınmaz əmlakından, torpaqlarından və təsərrüfat obyektlərindənistifadə imkanlarını məhdudlaşdırıb. Uzun müddət davam edən münaqişələrdəmülkiyyət sənədlərinin itməsi, yaşayış məntəqələrinin dağıdılması və ərazilərdəfaktiki vəziyyətin dəyişməsi hüquqi problemləri daha da mürəkkəbləşdirir. Bunagörə də münaqişədən sonrakı dövrdə mülkiyyət hüquqlarının araşdırılması, zərərinsənədləşdirilməsi və müvafiq hüquqi mexanizmlərin tətbiqi mühüm əhəmiyyətdaşıyır. Bu proseslər zərərçəkmiş şəxslərin hüquqlarının tanınmasına və gələcəkdəmübahisələrin dinc yollarla həllinə kömək edə bilər.
Beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərindən biri münaqişədən zərər çəkmiş əhalininhüquqlarının qorunmasıdır. Azərbaycan ərazilərindən qovulmuş insanların doğmayurdlarına qayıtmaq hüququnun tanınması və bu məqsədlə müvafiq şəraitinyaradılması beynəlxalq səviyyədə də vurğulanıb. Bu müddəalar göstərir ki, davamlı sülh yalnız siyasi razılaşmalarla məhdudlaşmır. İnsanların təhlükəsizyaşayış şəraitinə qovuşması, hüquqlarının təmin olunması və sosial həyatın bərpasıda sülh prosesinin mühüm hissəsidir.
Məcburi köçkünlərin qayıdışı üçün təhlükəsizlik məsələsi xüsusi əhəmiyyətdaşıyır. Uzun müddət münaqişə zonasında qalmış ərazilərdə yaşayışın bərpasımina və digər partlayıcı təhlükələrin aradan qaldırılmasını, yollarıntəhlükəsizliyinin təmin olunmasını və əsas infrastrukturun yenidən qurulmasınıtələb edir. İnsanların doğma torpaqlarına qayıtması yalnız fiziki imkanlarınyaradılması ilə deyil, həm də onların həyat və sağlamlığının qorunması iləmüşayiət olunmalıdır. Bu səbəbdən təhlükəsizlik tədbirləri, mühəndis işləri vəəhalinin məlumatlandırılması qayıdış proqramlarının əsas istiqamətlərindən sayılır. Təhlükəsiz mühit yaradılmadan ərazilərdə davamlı məskunlaşma və iqtisadifəallığın tam bərpası çətinləşir.
İşğaldan azad olunmuş ərazilərin bərpası genişmiqyaslı sosial-iqtisadi planlaşdırmatələb edir. Yaşayış evlərinin inşası ilə yanaşı, məktəblərin, tibb müəssisələrinin, yolların, su və enerji sistemlərinin yaradılması insanların gündəlik ehtiyaclarınınqarşılanması üçün vacibdir. Məşğulluq imkanlarının genişləndirilməsi, sahibkarlığın təşviqi və kənd təsərrüfatının bərpası qayıdan ailələrin iqtisadimüstəqilliyini gücləndirə bilər. Bu prosesdə yerli əhalinin ehtiyaclarının nəzərəalınması, sosial xidmətlərin əlçatanlığı və uzunmüddətli inkişaf planlarınınhazırlanması mühüm rol oynayır. Bərpa işləri ardıcıl və kompleks şəkildə həyatakeçirildikdə keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarda yeni həyat qurmasıüçün daha möhkəm əsas yaranır.
Davamlı sülhün qurulması üçün tarixi hadisələrin sənədlərə əsaslanan şəkildəaraşdırılması və müxtəlif hüquqi iddiaların müvafiq mexanizmlər vasitəsiləqiymətləndirilməsi də vacibdir. Münaqişənin nəticələri ilə bağlı faktlarıntoplanması, zərərçəkmiş insanların müraciətlərinin araşdırılması və mülkiyyətməsələlərinin hüquqi çərçivədə həlli gələcəkdə yeni gərginliklərin yaranma riskiniazalda bilər. Beynəlxalq təşkilatların hesabatları və hüquqi sənədlər bu prosesdəmühüm mənbə rolunu oynayır. Bununla yanaşı, hər bir iddianın qiymətləndirilməsizamanı sübutların etibarlılığı və konkret hadisələrin şəraiti nəzərə alınmalıdır. Hüquqa əsaslanan yanaşma insanların hüquqlarını qorumaqla yanaşı, regiondaqarşılıqlı etimadın formalaşmasına da şərait yaradır.
Qarabağ və ətraf ərazilərdə baş vermiş hadisələrin humanitar nəticələri gələcəknəsillərin tarixi yaddaşında mühüm yer tutacaq. Doğma yurdlarından didərgindüşmüş insanların yaşadıqları çətinliklər, uzun illər davam edən qayıdış arzusu vəərazilərin yenidən qurulması prosesi bu tarixin ayrılmaz hissəsidir. Məskunlaşmaməsələsinin araşdırılması keçmişdə baş vermiş demoqrafik dəyişikliklərinmahiyyətini anlamağa, məcburi köçkünlərin hüquqlarını qorumağa və bərpaprosesinin prioritetlərini müəyyənləşdirməyə kömək edir. Eyni zamanda, tarixihadisələrin obyektiv sənədləşdirilməsi gələcəkdə münaqişələrin qarşısının alınmasıüçün mühüm təcrübə yaradır.
Rəsmi İrəvanın məskunlaşdırma fəaliyyəti ilə bağlı irəli sürülən iddiaların və buprosesin nəticələrinin qiymətləndirilməsi beynəlxalq hüququn prinsiplərinə, tarixisənədlərə və mövcud sübutlara əsaslanmalıdır. İşğal dövründə yaranmışdemoqrafik dəyişikliklərin aradan qaldırılması, məcburi köçkünlərin geri qayıdışhüququnun həyata keçirilməsi, mülkiyyət məsələlərinin həlli və təhlükəsiz yaşayışşəraitinin yaradılması regional sabitlik üçün əhəmiyyətlidir. Azərbaycanın azadedilmiş ərazilərində aparılan bərpa işləri bu vəzifələrin praktiki həlli istiqamətindəmühüm mərhələ təşkil edir. İnsanların öz doğma torpaqlarında təhlükəsiz vələyaqətli həyat qurması, tarixi irsin qorunması və hüquqi məsələlərin dinc yollarlahəlli regionda davamlı sülhün əsasını möhkəmləndirə bilər.
Cəmilə Ramazanova,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
