Cocuq Mərcanlı kəndinin adı Azərbaycan xalqının yaddaşında təkcə bir yaşayış məntəqəsinin tarixi ilə bağlı deyil. Bu kənd torpaqların işğaldan azad edilməsinin, təhlükəsizliyin bərpasının, doğma yurda qayıdışın və yeni həyatın qurulmasının rəmzlərindən birinə çevrilib. Cəbrayıl rayonunun bu yaşayış məntəqəsinin keçdiyi yol Azərbaycan tarixinin mürəkkəb və ağır mərhələlərini özündə əks etdirməklə yanaşı, torpaqların azad olunmasından sonra qarşıya qoyulan əsas məqsədlərin – insanların doğma yurdlarına qaytarılmasının və həmin ərazilərdə davamlı həyatın təmin edilməsinin əyani nümunəsidir.
1994-cü il yanvarın 5-də Horadiz əməliyyatı zamanı Cocuq Mərcanlı kəndinin işğaldan azad edilməsi xüsusi tarixi əhəmiyyət daşıyırdı. Həmin dövrdə Azərbaycanın hərbi-siyasi vəziyyəti olduqca mürəkkəb idi. Buna görə də yaşayış məntəqəsinin azad edilməsi yalnız hərbi baxımdan əldə olunan nəticə kimi deyil, insanların öz doğma torpaqlarına qayıtması üçün yaranan imkan baxımından da mühüm hadisə idi. Lakin kəndin azad olunması ilə onun təhlükəsiz və normal yaşayış məkanına çevrilməsi prosesi dərhal başa çatmadı. Ətraf ərazilərdə təhlükənin qalması insanların doğma evlərinə qayıdışını uzun müddət mümkünsüz edirdi.
Cocuq Mərcanlının taleyi bir daha göstərirdi ki, hər hansı ərazinin azad edilməsi ilə yanaşı, onun təhlükəsizliyinin təmin olunması da mühüm şərtdir. Strateji yüksəkliklərə nəzarət edilmədən yaşayış məntəqəsində insanların davamlı şəkildə məskunlaşması və gündəlik həyatın bərpası ciddi təhlükələrlə üzləşə bilərdi. Bu baxımdan Lələtəpə yüksəkliyinin azad edilməsi Cocuq Mərcanlının gələcəyi üçün mühüm dönüş nöqtəsi oldu.
2016-cı ilin aprel döyüşləri Azərbaycanın hərbi tarixində mühüm mərhələ kimi yadda qaldı. Azərbaycan Ordusunun əks-hücumu nəticəsində Lələtəpə yüksəkliyi işğaldan azad edildi. Bu hadisə ərazidə təhlükəsizlik imkanlarının genişlənməsinə, Cocuq Mərcanlı istiqamətində vəziyyətin dəyişməsinə və kəndin gələcəyi ilə bağlı yeni perspektivlərin yaranmasına səbəb oldu. Lələtəpə yüksəkliyinin nəzarətə götürülməsi ilə Cocuq Mərcanlı üçün əvvəlki təhlükəli vəziyyətin aradan qaldırılması istiqamətində mühüm addım atılmış oldu.
Bundan sonra Cocuq Mərcanlıda həyatın yenidən qurulması üçün real imkan yarandı. Uzun illər doğma kəndinə həsrət qalan insanların qarşısında artıq yalnız xatirələr deyil, qayıdış perspektivi də vardı. Kəndin yenidən qurulması, yaşayış şəraitinin yaradılması və insanların öz yurdlarına dönməsi Azərbaycan dövlətinin işğaldan azad edilmiş ərazilərlə bağlı siyasətinin əsas istiqamətlərindən birini nümayiş etdirdi.
Cocuq Mərcanlıya qayıdışın əhəmiyyəti onun miqyası ilə məhdudlaşmırdı. Bu qayıdış mahiyyət etibarilə daha böyük prosesin başlanğıcı idi. Uzun illər ərzində doğma yurdlarından ayrı düşmüş insanların öz torpaqlarına dönməsi ideyası məhz Cocuq Mərcanlı nümunəsində real məzmun qazandı. Bu səbəbdən kəndin bərpası və sakinlərin geri qayıtması sonrakı illərdə həyata keçirilən Böyük Qayıdış prosesinin başlanğıcı kimi qiymətləndirildi.
Cocuq Mərcanlı nümunəsində dövlət quruculuğunun mühüm istiqamətlərindən biri də əhalinin yaşayış üçün zəruri şəraitlə təmin olunması idi. Çünki qayıdış yalnız insanların fiziki olaraq kəndə gətirilməsi demək deyil. Qayıdan ailələrin təhlükəsiz şəraitdə yaşaması, gündəlik ehtiyaclarını təmin etməsi, sosial xidmətlərdən yararlanması və normal həyat qurması üçün bütöv infrastrukturun formalaşdırılması tələb olunur. Bu baxımdan Cocuq Mərcanlının bərpası gələcək qayıdış layihələri üçün mühüm təcrübə yaratdı.
Kəndin adı zaman keçdikcə yalnız Cəbrayıl rayonunun bir yaşayış məntəqəsi kimi deyil, qayıdış anlayışının ifadəsinə çevrildi. Burada baş verənlər göstərdi ki, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyatın bərpası mərhələli və sistemli prosesdir. Əvvəlcə təhlükəsizlik təmin edilməli, sonra yaşayış üçün zəruri imkanlar yaradılmalı, ardınca insanların doğma torpaqlarına qayıdışı təşkil edilməlidir. Cocuq Mərcanlı məhz belə bir ardıcıllığın real nümunəsi oldu.
Lələtəpə yüksəkliyi ilə Cocuq Mərcanlının taleyi arasında yaranan əlaqə də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Strateji yüksəklik üzərində nəzarətin təmin edilməsi kəndin təhlükəsizliyi üçün yeni imkanlar yaratdı. Beləliklə, hərbi uğur sonrakı mərhələdə sosial və humanitar məqsədlərin həyata keçirilməsi üçün zəminə çevrildi. Bu, hərbi təhlükəsizliklə insanların doğma yurda qayıdışı arasında birbaşa əlaqənin bariz nümunəsidir.
Cocuq Mərcanlı həm də Azərbaycan xalqının doğma torpaqlara bağlılığını nümayiş etdirən nümunələrdən biridir. İşğal illərində kənd sakinləri öz yurdlarından ayrı yaşasalar da, doğma torpaqlarına qayıtmaq arzusu və inamı qorunub saxlanıldı. Kəndin yenidən qurulması həmin arzunun gerçəyə çevrilməsini təmin etdi. Bu baxımdan qayıdış yalnız yaşayış məntəqəsinin bərpası deyil, insanların uzun illər daşıdığı yurd həsrətinin aradan qaldırılması idi.
Cocuq Mərcanlıda başlayan proses sonrakı mərhələdə işğaldan azad edilmiş digər ərazilərin gələcəyi üçün də mühüm nümunəyə çevrildi. Torpaqların azad edilməsindən sonra qarşıda duran əsas məsələlərdən biri həmin ərazilərdə həyatın yenidən canlandırılması, insanların geri qaytarılması və yaşayış məntəqələrinin müasir tələblərə uyğun şəkildə qurulması oldu. Cocuq Mərcanlı bu baxımdan Böyük Qayıdışın ilk real ünvanlarından biri kimi tarixə düşdü.
Bu kəndin tarixində 1994-cü il və 2016-cı il xüsusi mərhələlər kimi yadda qalır. 1994-cü ildə Cocuq Mərcanlının azad edilməsi, 2016-cı ildə isə Lələtəpə yüksəkliyinin nəzarətə götürülməsi kəndin gələcək taleyinə təsir edən mühüm hadisələr oldu. Birinci hadisə kəndin işğaldan azad olunmasını, ikinci hadisə isə onun təhlükəsizliyi üçün daha əlverişli şəraitin yaranmasını təmin etdi. Daha sonra isə qayıdış mərhələsi başladı.
Bu tarix Azərbaycan üçün mühüm bir həqiqəti də ortaya qoydu: torpağın azadlığı ilə həmin torpaqda həyatın bərpası bir-birini tamamlayan proseslərdir. Əraziyə nəzarətin təmin olunması ilə yanaşı, orada insan həyatının yenidən qurulması da dövlət siyasətinin mühüm hissəsinə çevrilir. Cocuq Mərcanlıda başlanan qayıdış prosesi məhz bu yanaşmanın praktik ifadəsi kimi diqqət çəkir.
Bu gün Cocuq Mərcanlı adı qayıdış, dirçəliş və yenidənqurma anlayışları ilə birlikdə çəkilir. Kəndin taleyi göstərir ki, uzun illər davam edən məcburi ayrılıqdan sonra doğma yurda qayıtmaq mümkündür və bu qayıdış dövlətin ardıcıl fəaliyyəti, təhlükəsizliyin təmin olunması və genişmiqyaslı quruculuq işləri ilə müşayiət o
Seyfullayev Qağaməli ,
YAP Xətai rayon təşkilatının Zığ yolu 41 C ünvanında ərazi partiya təşkilatınn sədri,“Neftqaztikinti”trestinin rəisi
