Cəbrayıl rayonu işğaldan əvvəl Azərbaycanın iqtisadi və sosial həyatında özünəməxsus mövqeyə malik bölgələrdən biri idi. Rayonun təbii ehtiyatları, kənd təsərrüfatı imkanları, sənaye müəssisələri və formalaşmış sosial infrastrukturu burada geniş inkişaf potensialının olduğunu göstərirdi. Ərazinin əlverişli təbii xüsusiyyətləri müxtəlif təsərrüfat sahələrinin paralel şəkildə inkişaf etdirilməsinə imkan verirdi.
Rayonun yeraltı sərvətləri Cəbrayılın iqtisadi imkanlarının əsas istiqamətlərindən birini təşkil edirdi. Ərazidə sement, mərmər, mişar daşı və digər tikinti materiallarının ehtiyatları mövcud idi. Dəmir filizinin, eləcə də neft yataqlarının olduğu barədə məlumatlar rayonun təbii resurs potensialının genişliyindən xəbər verirdi. Bu ehtiyatlar düzgün istifadə edildiyi halda sənaye istehsalının genişləndirilməsi və yeni iqtisadi sahələrin yaradılması üçün mühüm baza ola bilərdi.
Cəbrayılın iqtisadi həyatında kənd təsərrüfatı da xüsusi yer tuturdu. Rayon əhalisinin əsas məşğulluq sahələri arasında üzümçülük, heyvandarlıq, taxılçılıq və baramaçılıq mühüm mövqedə dayanırdı. Torpaq və iqlim xüsusiyyətləri müxtəlif kənd təsərrüfatı məhsullarının yetişdirilməsi üçün əlverişli şərait yaradırdı. Bu sahələr həm əhalinin gəlir mənbəyini formalaşdırır, həm də rayonun ümumi iqtisadi dövriyyəsinə töhfə verirdi.
Kənd təsərrüfatının təşkilatlanmış şəkildə inkişafı rayonda fəaliyyət göstərən 42 kolxozun mövcudluğu ilə də xarakterizə olunurdu. Bundan başqa, iri və xırda buynuzlu mal-qaranın kökəltmə birliyi və quşçuluq fabriki heyvandarlıq və ərzaq istehsalının müxtəlif istiqamətlərini əhatə edirdi. Belə müəssisələr rayonun kənd təsərrüfatı potensialının geniş olduğunu göstərirdi.
Cəbrayılın sənaye sektoru da müəyyən istehsal bazasına malik idi. Rayonda 8 sənaye müəssisəsinin fəaliyyət göstərməsi əhalinin məşğulluğunun təmin olunmasına və yerli iqtisadiyyatın şaxələnməsinə imkan yaradırdı. Sənaye ilə kənd təsərrüfatının paralel inkişafı rayonun iqtisadi strukturunda müxtəlif sahələrin formalaşmasına şərait yaratmışdı.
Rayonda sosial infrastrukturun vəziyyəti də diqqətəlayiq idi. Xəstəxanalarda ümumilikdə 510 çarpayı mövcud idi və burada 92 həkimlə yanaşı, 432 orta ixtisaslı tibb işçisi çalışırdı. Bu göstəricilər səhiyyə sisteminin rayon əhalisinin ehtiyaclarını qarşılamaq üçün formalaşmış strukturunun olduğunu göstərirdi.
Təhsil sahəsində də geniş imkanlar yaradılmışdı. 72 məktəbdə 1660 nəfərdən çox müəllimin çalışması Cəbrayılın maarif sisteminin miqyasını ortaya qoyur. Məktəblər rayonun müxtəlif yaşayış məntəqələrində uşaqların təhsil almasını təmin etməklə yanaşı, kənd və şəhərlərin ictimai həyatında mühüm rol oynayırdı.
Mədəniyyət sahəsi Cəbrayılın sosial inkişafının başqa mühüm istiqaməti idi. Rayonda 3 musiqi məktəbi, 12 mədəniyyət evi, 32 klub, 10 mədəni çadır və avtoklub, 78 kitabxana fəaliyyət göstərirdi. Bu müəssisələr əhalinin mədəni tədbirlərdə iştirakına, mütaliə imkanlarının genişlənməsinə və incəsənət sahəsində istedadların üzə çıxmasına xidmət edirdi.
Rayonun tarix-diyarşünaslıq muzeyi də xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Muzeydə 20 mindən artıq eksponatın qorunması Cəbrayılın tarixi və mədəni irsinin zənginliyini nümayiş etdirirdi. Burada toplanan materiallar bölgənin keçmişi, məişəti, sənətkarlığı və mədəni həyatı haqqında qiymətli məlumatlar saxlayırdı.
Cəbrayılın işğaldan əvvəlki mənzərəsinə nəzər saldıqda aydın görünür ki, rayon yalnız kənd təsərrüfatı ilə məhdudlaşan yaşayış məntəqəsi deyildi. Burada sənaye, səhiyyə, təhsil, mədəniyyət və müxtəlif istehsal sahələri bir-birini tamamlayan sistem yaradırdı.
İşğal nəticəsində həmin infrastrukturun böyük hissəsinin dağıdılması rayonun inkişafına ciddi zərbə vurdu. Bu gün Cəbrayılın yenidən qurulması zamanı qarşıya çıxan əsas məsələlərdən biri vaxtilə mövcud olmuş sosial-iqtisadi potensialın müasir tələblərə uyğun şəkildə bərpası və daha da inkişaf etdirilməsidir.
Yeni Cəbrayılın quruculuğu üçün zəngin təbii ehtiyatlar, kənd təsərrüfatı imkanları və əlverişli insan kapitalı mühüm başlanğıc nöqtələridir. Müasir infrastrukturun yaradılması ilə bu potensialın daha səmərəli şəkildə iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi rayonun gələcək inkişafında mühüm rol oynaya bilər.
Ömər Bağırlı,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
