Müstəqillik dövlət üçün hüquqi status olmaqla yanaşı, siyasi qərarları özü qəbul etmək, iqtisadi resurslarını idarə etmək və milli maraqlarını beynəlxalq münasibətlərdə müdafiə etmək imkanını da ifadə edir. Azərbaycanın müstəqilliyinin ilk illərində bu imkanların tam reallaşdırılması ciddi çətinliklərlə qarşılaşmışdı. 1993-cü ildə Heydər Əliyevin siyasi rəhbərliyə qayıdışı və 3 oktyabrda Prezident seçilməsi məhz belə şəraitdə baş verdi. Rəsmi tarix materiallarında 1993-cü ildən sonrakı əsas prioritetlər sırasında müstəqil dövlət quruculuğu, təhlükəsizlik, ərazi bütövlüyü, iqtisadiyyatın bərpası, demokratik inkişaf və beynəlxalq əlaqələrin qurulması göstərilir.
Siyasi suverenlik ilk növbədə dövlət hakimiyyətinin öz ərazisində səmərəli və qanuni şəkildə həyata keçirilməsini tələb edir. 1993-cü ilin əvvəllərində isə dövlət institutlarının zəifləməsi, silahlı qarşıdurmalar və siyasi böhran bu imkanları məhdudlaşdırırdı. Rəsmi mənbələr həmin dövrü vətəndaş müharibəsi təhlükəsi və müstəqilliyin risk altında olduğu mərhələ kimi təsvir edir.
Belə şəraitdə dövlət institutlarının yenidən işlək vəziyyətə gətirilməsi siyasi suverenliyin bərpasının əsas şərtlərindən biri idi. Parlament, hökumət, təhlükəsizlik və hüquq-mühafizə strukturları arasında koordinasiya, vahid idarəçilik və qanunların bütün ölkə ərazisində tətbiqi dövlətin funksional imkanlarını müəyyən edən amillərdir. 1993-cü ildən sonrakı siyasi kursda bu məsələlərin ardıcıl şəkildə həll edilməsinə xüsusi diqqət yetirildi.
Dövlət institutlarının gücləndirilməsi ilə hüquqi dövlət quruculuğu arasında birbaşa əlaqə vardır. Hüquqi dövlətin əsas xüsusiyyəti dövlət hakimiyyətinin də qanunla məhdudlaşdırılması və fəaliyyətinin hüquqi çərçivədə həyata keçirilməsidir. 1995-ci ildə qəbul edilmiş Konstitusiya bu baxımdan müstəqil Azərbaycanın siyasi sisteminin əsas hüquqi sənədinə çevrildi. Konstitusiyada xalqın dövlət hakimiyyətinin yeganə mənbəyi olması, hakimiyyətlərin bölgüsü və insan hüquqlarının qorunması prinsipləri təsbit edildi.
Heydər Əliyevin “demokratik, hüquqi, dünyəvi dövlət” anlayışı da siyasi suverenliyin yalnız hakimiyyətin gücü ilə deyil, hüquqi institutlarla möhkəmləndirilməsi yanaşmasını ifadə edir. Bu yanaşmada dövlət quruculuğunun üç mühüm elementi bir-birini tamamlayır: siyasi hakimiyyətin legitimliyi, qanunun aliliyi və dünyəvi idarəçilik modeli.
Siyasi suverenliyin iqtisadi tərəfi isə dövlətin öz iqtisadi siyasətini müəyyənləşdirmək imkanında özünü göstərir. Müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycan planlı sovet iqtisadiyyatından bazar iqtisadiyyatına keçidin çətinliklərini yaşayırdı. İstehsal əlaqələrinin qırılması, maliyyə böhranı, inflyasiya və işsizlik iqtisadi siyasətin yenidən qurulmasını zəruri edirdi. Rəsmi mənbələr 1993-cü ildən sonra bazar iqtisadiyyatı prinsiplərinin tətbiq edilməyə başladığını və iqtisadi islahatların həyata keçirildiyini bildirir.
İqtisadi suverenliyin qurulmasında enerji sektorunun xüsusi çəkisi oldu. 1994-cü ildə imzalanan “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın neft ehtiyatlarının beynəlxalq tərəfdaşlarla işlənməsinə imkan yaratdı. Müqavilənin siyasi və iqtisadi əhəmiyyəti onun Azərbaycanın dünya enerji bazarına daha fəal daxil olmasına və xarici investisiyanın cəlbinə şərait yaratması ilə bağlıdır. Sonrakı enerji layihələri də bu strategiyanın davamı oldu.
Lakin iqtisadi suverenlik yalnız təbii resurslara malik olmaq demək deyil. Dövlətin maliyyə sistemi, vergi siyasəti, milli valyuta, istehsal imkanları, nəqliyyat infrastrukturu və insan kapitalı da iqtisadi müstəqilliyin əsas komponentləridir. 1990-cı illərin ikinci yarısından etibarən iqtisadi idarəetmənin institusional əsaslarının genişləndirilməsi Azərbaycanın gələcək inkişaf imkanlarını artırdı.
Xarici investisiyaların cəlbi də bu prosesin bir hissəsi idi. Rəsmi mənbələr qeyd edir ki, siyasi sabitlik yaradıldıqdan sonra xarici investorların Azərbaycana marağı artdı və iri investisiya layihələrinin həyata keçirilməsi mümkün oldu. citeturn0search2 Bu, siyasi və iqtisadi suverenliyin bir-birindən ayrı deyil, qarşılıqlı bağlı olduğunu göstərir. Siyasi sabitlik investisiya mühitinə təsir edir, iqtisadi imkanların artması isə dövlətin müstəqil qərar qəbul etmək resurslarını genişləndirir.
1993-cü ildən sonrakı dövrdə beynəlxalq münasibətlər də dövlət suverenliyinin mühüm dayaqlarından birinə çevrildi. Azərbaycan xarici siyasətdə müxtəlif dövlətlərlə əlaqələr qurmağa və beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığı genişləndirməyə başladı. “Açıq qapılar” siyasəti xarici kapitalın cəlb edilməsinə, diplomatik əlaqələrin genişlənməsinə və ölkənin beynəlxalq iqtisadi sistemə qoşulmasına xidmət edən istiqamətlərdən biri kimi təqdim edilir.
Siyasi-iqtisadi suverenliyin möhkəmlənməsində milli təhlükəsizlik məsələsi də mühüm yer tutur. Dövlətin ərazisində sabitlik olmadıqda iqtisadi layihələrin həyata keçirilməsi, investisiyaların qorunması və uzunmüddətli inkişaf proqramlarının icrası çətinləşir. Bu səbəbdən 1993-cü ildə dövlət idarəçiliyinin sabitləşdirilməsi həm siyasi, həm də iqtisadi baxımdan strateji məsələ idi.
Bu dövrün digər xüsusiyyəti dövlətçilik düşüncəsinin institusional xarakter almasıdır. Dövlətçilik yalnız siyasi şüarlarla deyil, qanunvericilik, büdcə sistemi, dövlət idarəçiliyi, məhkəmə, diplomatik xidmət, təhlükəsizlik strukturları və iqtisadi institutların fəaliyyəti ilə təmin olunur. 1993–2003-cü illərdə həyata keçirilən tədbirlərin mühüm hissəsi məhz bu mexanizmlərin formalaşdırılması ilə bağlı idi.
3 oktyabr 1993-cü il prezident seçkisindən sonra siyasi hakimiyyətin legitimliyi ilə dövlət institutlarının fəaliyyətinin bir sistem daxilində inkişaf etdirilməsi yeni mərhələ yaratdı. Bu mərhələdə dövlətin qarşısında duran əsas məqsədlərdən biri müstəqilliyin formal statusdan real idarəçilik qabiliyyətinə çevrilməsi idi. Sonrakı illərin hüquqi və iqtisadi islahatları həmin istiqamətin müxtəlif sahələrdə ifadəsi oldu.
Siyasi-iqtisadi suverenlik bu gün də dövlətçiliyin əsas anlayışlarından biri olaraq qalır. Onun mahiyyəti milli qərarların daxili institutlar vasitəsilə qəbul edilməsi, iqtisadi resursların milli inkişaf məqsədlərinə uyğun idarə olunması və ölkənin beynəlxalq münasibətlərdə öz mövqeyini sərbəst ifadə etməsidir. 1993-cü ildə başlanan dövlət quruculuğu prosesinin mühüm cəhəti də siyasi və iqtisadi müstəqilliyin paralel şəkildə möhkəmləndirilməsi idi.
Beləliklə, 3 oktyabr 1993-cü il yalnız prezident seçkisinin tarixi deyil, siyasi idarəçiliklə iqtisadi inkişaf arasında yeni əlaqələrin formalaşdığı mərhələnin başlanğıcı kimi də araşdırıla bilər. Dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, Konstitusiyanın qəbul edilməsi, iqtisadi islahatların başlanması, xarici investisiyaların cəlbi və beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi bir-birini tamamlayan proseslər oldu.
Turanə Əmiraslanova,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
