Müstəqillik yalnız siyasi iradənin elan edilməsi ilə məhdudlaşmır. Dövlətin real müstəqilliyi onun iqtisadi resurslarını səfərbər etmək, maliyyə imkanlarını idarə etmək, milli maraqlara uyğun inkişaf strategiyası formalaşdırmaq və xarici iqtisadi münasibətlərdə öz mövqeyini müəyyənləşdirmək qabiliyyəti ilə tamamlanır. Bu baxımdan siyasi suverenliklə iqtisadi müstəqillik arasında qarşılıqlı vəhdət mövcuddur. Dövlətin iqtisadi dayaqları nə qədər möhkəm olarsa, onun sosial, siyasi və təhlükəsizlik siyasətini həyata keçirmək imkanları da bir o qədər genişlənir. Azərbaycanın müstəqilliyinin ilk illərinin təcrübəsi bu həqiqəti xüsusilə aydın şəkildə nümayiş etdirir.
1991-ci ildə dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra Azərbaycan planlı iqtisadi sistemdən bazar münasibətlərinə keçidin yaratdığı mürəkkəb proseslərlə üzləşdi. Əvvəlki iqtisadi əlaqələrin dağılması, istehsalın azalması, maliyyə sistemində qeyri-sabitlik və yüksək inflyasiya ölkənin iqtisadi potensialına ciddi təsir göstərirdi. Dövlət Statistika Komitəsinin materiallarında 1991–1993-cü illərdə keçid prosesinin iqtisadi və siyasi qeyri-sabitliklə müşayiət olunduğu, istehsal sahələrində geriləmənin dərinləşdiyi qeyd edilir. 1993-cü ildə ölkənin sənaye və kənd təsərrüfatında istehsalın 1990-cı illə müqayisədə kəskin azalması iqtisadi böhranın miqyasını göstərən əsas göstəricilərdən biri idi.
Belə bir tarixi şəraitdə 3 oktyabr 1993-cü ildə Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi ölkənin siyasi həyatında yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Həmin mərhələnin mühüm xüsusiyyətlərindən biri siyasi sabitliyin təmin olunması ilə iqtisadi idarəetmənin yenidən qurulmasının paralel şəkildə həyata keçirilməsi idi. Çünki iqtisadi islahatların nəticə verməsi üçün ilk növbədə sabit hüquqi və siyasi mühitin formalaşdırılması, dövlət institutlarının fəaliyyətinin bərpa edilməsi və uzunmüddətli iqtisadi strategiyanın müəyyənləşdirilməsi zəruri idi.
1993-cü ildən sonra qarşıda duran əsas məsələlərdən biri keçid iqtisadiyyatının institusional əsaslarının yaradılması idi. Bazar iqtisadiyyatına keçid yalnız dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi və qiymətlərin liberallaşdırılması ilə yekunlaşmırdı. Yeni iqtisadi münasibətlər üçün qanunvericilik bazasının yaradılması, vergi və bank sistemlərinin təkmilləşdirilməsi, sahibkarlıq fəaliyyətinin hüquqi təminatlarının formalaşdırılması və iqtisadi idarəetmə mexanizmlərinin yenilənməsi tələb olunurdu. Dövlət Statistika Komitəsinin materialları da 1994-cü ildən etibarən iqtisadi islahatların, vergi və bank sistemlərinin yenilənməsinin və bazar prinsiplərinə uyğun yeni iqtisadi siyasətin tətbiqinin sürətləndiyini göstərir.
Bu mərhələnin mühüm nəticələrindən biri iqtisadiyyatın tənəzzüldən çıxarılması üçün sistemli tədbirlərin həyata keçirilməsi oldu. Qiymət və ticarətin liberallaşdırılması, azad rəqabət üçün şəraitin yaradılması, sahibkarlığın inkişafı və iqtisadi qanunvericiliyin formalaşdırılması bazar institutlarının möhkəmlənməsinə xidmət edirdi. Rəsmi statistik məlumatlara əsasən, 1991–1994-cü illərdə son dərəcə yüksək səviyyələrə çatan inflyasiyanın artım tempi sonrakı islahatlar nəticəsində əhəmiyyətli dərəcədə aşağı salındı; eyni zamanda büdcə gəlirlərinin artması və büdcə kəsirinin ÜDM-də xüsusi çəkisinin azalması müşahidə edildi.
Lakin Azərbaycanın qarşısında duran məsələ yalnız mövcud böhrandan çıxmaq deyildi. Müstəqil dövlət üçün uzunmüddətli iqtisadi inkişafın maliyyə mənbələrini yaratmaq, ölkəyə xarici kapital və texnologiya cəlb etmək, enerji resurslarından milli inkişafın əsasına çevriləcək şəkildə istifadə etmək lazım idi. Bu baxımdan 20 sentyabr 1994-cü ildə imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın yeni iqtisadi xəttinin ən mühüm hadisələrindən birinə çevrildi. Azərbaycan hökuməti ilə dünyanın müxtəlif ölkələrini təmsil edən beynəlxalq neft şirkətləri arasında imzalanan bu saziş “Azəri-Çıraq-Günəşli” yataqlarının birgə işlənməsinə və hasilatın pay bölgüsünə əsaslanırdı.
“Əsrin müqaviləsi”nin əhəmiyyəti onun yalnız neft sənayesinə investisiya gətirməsi ilə məhdudlaşmırdı. Müqavilə Azərbaycanın dünya iqtisadi sisteminə inteqrasiyasının sürətlənməsinə, beynəlxalq investorlarla uzunmüddətli əməkdaşlıq mexanizmlərinin formalaşmasına və ölkənin enerji potensialının qlobal bazarlara çıxarılmasına imkan yaratdı. Dövlət Statistika Komitəsi də bu sazişin xarici investisiyaların axını və Azərbaycanın dünya iqtisadi sisteminə inteqrasiyası baxımından mühüm rol oynadığını qeyd edir.
Neft strategiyasının strateji mahiyyəti enerji resurslarının hasilatı ilə yanaşı, onların dünya bazarlarına çıxarılması üçün zəruri infrastrukturun yaradılmasında da özünü göstərdi. Bakı-Novorossiysk, Bakı-Supsa, daha sonra Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft və Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz ixrac marşrutlarının inkişafı Azərbaycanın enerji xəritəsindəki rolunu genişləndirdi. Beləliklə, enerji sektoru tədricən yalnız iqtisadi gəlir mənbəyi deyil, həm də Azərbaycanın regional və beynəlxalq əlaqələrinin mühüm elementinə çevrildi.
Bu mərhələdə xarici investisiyaların cəlb olunması ilə siyasi sabitlik arasında qarşılıqlı əlaqə xüsusilə nəzərə çarpırdı. Uzunmüddətli kapital qoyuluşu üçün investorlar hüquqi təminat, siyasi sabitlik, iqtisadi proqnozlaşdırıla bilənlik və müqavilə öhdəliklərinin icrasına inam tələb edir. Azərbaycanın 1990-cı illərin ortalarından etibarən həyata keçirdiyi iqtisadi və institusional islahatlar belə bir mühitin formalaşdırılmasına yönəlmişdi. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarında da 1994-cü ildən başlayan islahatların iqtisadi inkişaf üçün yeni mərhələnin əsasını qoyduğu vurğulanır.
İqtisadi müstəqilliyin möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm addımlardan biri də enerji gəlirlərinin idarə olunması üçün institusional mexanizmin yaradılması idi. 29 dekabr 1999-cu ildə Heydər Əliyevin fərmanı ilə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondunun yaradılması neft strategiyasının növbəti mərhələsini təşkil etdi. Fondun əsas məqsədlərindən biri neft və qaz gəlirlərinin toplanması, səmərəli idarə edilməsi və onların indiki və gələcək nəsillərin mənafelərinə uyğun istifadəsinin təmin olunması idi.
Bu addım iqtisadi strategiyanın mühüm fəlsəfi məqamını ortaya qoyurdu: təbii sərvətlər yalnız cari istehlakın maliyyələşdirilməsi üçün deyil, uzunmüddətli milli inkişaf üçün istifadə edilməlidir. Dövlət Neft Fondunun yaradılması ilə enerji gəlirlərinin sistemli şəkildə idarə edilməsi, strateji valyuta ehtiyatlarının formalaşdırılması və sosial-iqtisadi əhəmiyyətli layihələrin maliyyələşdirilməsi üçün institusional baza yarandı. Bu mexanizm sonrakı mərhələlərdə Azərbaycanın maliyyə dayanıqlığının gücləndirilməsində mühüm rol oynadı.
1995-ci ildə qəbul edilmiş Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası da yeni iqtisadi sistemin hüquqi əsaslarının formalaşması baxımından əhəmiyyətli mərhələ idi. Hüquqi dövlət prinsiplərinin təsbit olunması, mülkiyyət hüququnun qorunması, iqtisadi fəaliyyət azadlığının hüquqi çərçivəsinin müəyyənləşdirilməsi və dövlət-vətəndaş münasibətlərinin hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi bazar iqtisadiyyatının inkişafı üçün institusional zəmin yaratdı.
İqtisadi islahatların nəticələri yalnız makroiqtisadi göstəricilərlə ölçülə bilməz. İqtisadi inkişafın əsas məqsədlərindən biri onun cəmiyyətin sosial rifahına təsiridir. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarında 1993–2002-ci illərdə sosial müdafiə və sosial təminat xərclərinin dövlət büdcəsində əhəmiyyətli dərəcədə artdığı, qeyri-dövlət sektorunda məşğulluğun payının yüksəldiyi göstərilir. Bu göstəricilər iqtisadi transformasiyanın sosial siyasətlə əlaqəli şəkildə aparıldığını nümayiş etdirən faktlar kimi qiymətləndirilə bilər.
Bununla yanaşı, iqtisadi müstəqillik yalnız enerji gəlirlərinin artması ilə eyniləşdirilə bilməz. Əsl iqtisadi dayanıqlıq müxtəlif sahələrin inkişafını, istehsal potensialının genişləndirilməsini, sahibkarlıq mühitinin formalaşdırılmasını, insan kapitalının gücləndirilməsini və maliyyə institutlarının dayanıqlılığını tələb edir. Buna görə 1990-cı illərin ikinci yarısından etibarən neft sektorundan əldə olunan imkanların digər iqtisadi sahələrin inkişafına yönəldilməsi məsələsi strateji əhəmiyyət daşımağa başladı.
Bu baxımdan 1993-cü ildən formalaşan iqtisadi xəttin tarixi əhəmiyyətini yalnız ayrı-ayrı layihələrlə izah etmək düzgün olmaz. Əsas məsələ müstəqil dövlətin iqtisadi idarəetmə fəlsəfəsinin dəyişməsi idi. İqtisadiyyat böhran şəraitində idarə olunan sistemdən mərhələli şəkildə bazar prinsiplərinə əsaslanan, beynəlxalq kapital və ticarət əlaqələrinə açıq, milli resursların strateji idarə edilməsini nəzərdə tutan modelə doğru transformasiya edildi.
Bu prosesdə siyasi sabitlik və iqtisadi inkişaf bir-birini tamamlayan iki əsas istiqamət kimi çıxış etdi. Siyasi sabitlik iqtisadi islahatların həyata keçirilməsi üçün zəruri mühit yaratdı, iqtisadi imkanların genişlənməsi isə dövlətin sosial siyasət, infrastruktur, təhlükəsizlik və institusional inkişaf sahələrində fəaliyyət imkanlarını artırdı. Dövlət Statistika Komitəsinin 1993–2002-ci illəri əhatə edən təhlilində həmin dövr sabitlik və davamlı iqtisadi artımla xarakterizə olunur və genişmiqyaslı iqtisadi islahatların başlandığı vurğulanır.
1993-cü ildən sonrakı dövrün başqa bir mühüm xüsusiyyəti Azərbaycanın dünya iqtisadi sisteminə inteqrasiyasının sürətlənməsi idi. Xarici investisiyaların cəlbi, beynəlxalq şirkətlərlə əməkdaşlıq, enerji ixrac marşrutlarının şaxələndirilməsi və regional iqtisadi layihələrdə iştirak ölkənin xarici iqtisadi əlaqələrinin coğrafiyasını genişləndirdi. Bununla yanaşı, Azərbaycan öz iqtisadi maraqlarını qorumaq üçün dövlət institutlarının rolunu da saxladı. Beləliklə, beynəlxalq iqtisadi inteqrasiya ilə milli iqtisadi maraqlar arasında tarazlıq yaratmaq iqtisadi siyasətin əsas məsələlərindən birinə çevrildi.
İqtisadi suverenlik anlayışının mahiyyəti də məhz burada ortaya çıxır. İqtisadi cəhətdən müstəqil dövlət yalnız təbii sərvətlərə malik olan dövlət deyil. O, öz resurslarını qiymətləndirə, gəlirlərini idarə edə, investisiya mühitini formalaşdıra, milli iqtisadi prioritetlərini müəyyənləşdirə və əldə etdiyi gəlirləri uzunmüddətli inkişaf məqsədlərinə istiqamətləndirə bilən dövlətdir. Azərbaycanın 1993-cü ildən sonrakı iqtisadi siyasətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri məhz bu institusional imkanların yaradılması oldu.
Bu strategiyanın sonrakı mərhələlərində enerji sektorundan əldə olunan maliyyə imkanlarının infrastrukturun yenilənməsinə, regionların inkişafına, sosial layihələrə və iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinə yönəldilməsi daha geniş vüsət aldı. Bununla yanaşı, Dövlət Neft Fondunun yaradılması və gəlirlərin idarə olunması üçün ayrıca institusional mexanizmin qurulması resursların gələcək nəsillərin maraqları nəzərə alınmaqla idarə edilməsinə yönəlmiş uzunmüddətli yanaşmanın göstəricisi idi.
Beləliklə, 1993-cü ildən başlayan yeni iqtisadi xətt Azərbaycanın müstəqillik tarixində yalnız iqtisadi göstəricilərin dəyişməsi ilə səciyyələnən mərhələ deyildi. Bu dövr dövlətin iqtisadi idarəetmə institutlarının formalaşdırılması, bazar münasibətlərinin hüquqi bazasının yaradılması, xarici investisiyaların cəlb edilməsi, enerji resurslarının strateji əhəmiyyətinin artırılması və milli gəlirlərin idarə olunması mexanizmlərinin qurulması ilə xarakterizə olunur. “Əsrin müqaviləsi” bu strategiyanın beynəlxalq iqtisadi ölçüsünü, Dövlət Neft Fondunun yaradılması isə gəlirlərin idarə olunması və nəsillərarası məsuliyyət ölçüsünü nümayiş etdirdi.
Bu tarixi mərhələyə elmi yanaşma göstərir ki, siyasi dayanıqlıq və iqtisadi müstəqillik bir-birindən təcrid olunmuş proseslər deyil. Dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, iqtisadi islahatların həyata keçirilməsi və milli resursların strateji idarə olunması vahid dövlətçilik modelinin müxtəlif komponentləridir. 1993-cü ildən sonra formalaşan iqtisadi siyasətin uzunmüddətli əhəmiyyəti də məhz burada – müstəqil Azərbaycanın öz iqtisadi qərarlarını qəbul edə bilən, beynəlxalq iqtisadi münasibətlərdə fəal iştirak edən və milli resurslarını inkişaf məqsədlərinə yönəldə bilən dövlət kimi institusional əsaslarının möhkəmləndirilməsində özünü göstərir.
İqtisadi müstəqillikdən siyasi dayanıqlığa aparan yol bir anda formalaşmır. Bu, ardıcıl islahatlar, institusional quruculuq, resursların səmərəli idarə edilməsi və uzunmüddətli strateji baxış tələb edir. Azərbaycanın 1993-cü ildən sonrakı təcrübəsi məhz belə çoxmərhələli transformasiyanın nümunəsi kimi nəzərdən keçirilə bilər. Həmin dövrdə yaradılan iqtisadi və institusional baza sonrakı inkişaf mərhələlərinin formalaşmasına təsir göstərərək müstəqil dövlətin iqtisadi dayaqlarının möhkəmlənməsinə xidmət etdi.
Ramil Mirzəyev,
YAP Xətai rayon təşkilatının sədri
