Hüquqi cəmiyyətin əsas göstəricilərindən biri insan hüquq və azadlıqlarına verilən əhəmiyyət, buhüquqların müdafiəsi üçün yaradılmış mexanizmlərin səmərəliliyi və qanunların hamı üçün eynişəkildə tətbiq olunmasıdır. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası insanın, onun hüquq vəazadlıqlarının dövlətin ali məqsədləri sırasında yer aldığını təsbit edən fundamental sənəddir. Əsas Qanun vətəndaşların hüquqi statusunu müəyyənləşdirir, dövlət orqanlarının fəaliyyətçərçivəsini formalaşdırır və cəmiyyətdə qanunçuluq münasibətlərinin inkişafı üçün zəruri bazayaradır.
Azərbaycanın müstəqillik dövründə yeni Konstitusiyanın qəbul edilməsi hüquqi dövlətquruculuğunun mühüm mərhələsi olmuşdur. 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq referendumuilə qəbul edilmiş Əsas Qanun müstəqil dövlətin idarəçilik sistemini müəyyənləşdirməklə yanaşı, insan hüquqlarının qorunmasını konstitusion səviyyədə təsbit etmişdir. Konstitusiyanınhazırlanması ümummilli lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən dövlət quruculuğuprosesinin mühüm hissəsi idi və ölkənin hüquqi inkişafının əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirdi.
İnsan hüquqlarının qorunması hüquqi dövlətin yalnız nəzəri prinsipi deyil, dövlət orqanlarınıngündəlik fəaliyyətində təmin edilməli olan əsas vəzifədir. Konstitusiyada şəxsi toxunulmazlıq, fikir və söz azadlığı, vicdan azadlığı, mülkiyyət hüququ, təhsil almaq və digər hüquqların təsbitedilməsi vətəndaşların cəmiyyət həyatında iştirakına hüquqi zəmin yaradır. Bu hüquqlarinsanların şəxsi inkişafına, ictimai proseslərdə iştirakına və qanuni maraqlarının müdafiəsinəimkan verir.
Hüquq bərabərliyi prinsipi Konstitusiyanın mühüm müddəalarından biridir. Qanun qarşısındabərabərlik hər bir şəxsin hüquqi müdafiə imkanlarına malik olmasını və dövlət orqanlarınınfəaliyyətində qanunvericiliyin əsas götürülməsini tələb edir. Bu prinsipin tətbiqi ictimaimünasibətlərdə ayrı-seçkiliyin qarşısının alınması, hüquqların müdafiəsi və vətəndaşların hüquqsisteminə etimadının möhkəmlənməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Hüquqların mövcudluğu ilə onların real şəkildə həyata keçirilməsi arasında birbaşa əlaqə vardır. Konstitusiyada təsbit edilmiş müddəaların gündəlik həyatda təmin olunması üçün qanunvericilikaktlarının düzgün tətbiqi, hüquqi müdafiə vasitələrinin əlçatanlığı və dövlət qurumlarınınməsuliyyətli fəaliyyəti vacibdir. Vətəndaşların müraciətlərinə qanunvericiliyə uyğun baxılması, hüquqi prosedurların şəffaflığı və məhkəmə müdafiəsi imkanlarının mövcudluğu hüquqisistemin səmərəliliyinə təsir göstərən amillərdəndir.
Konstitusiya dövlətlə vətəndaş arasında qarşılıqlı münasibətlərin hüquqi əsaslarını müəyyən edir. Dövlət insanların hüquqlarını qorumaq və qanuni maraqlarının müdafiəsi üçün müvafiq şəraityaratmaq öhdəliyi daşıyır. Vətəndaşlar isə qanunlara riayət etməli, digər şəxslərin hüquqlarınahörmət göstərməli və cəmiyyət qarşısında müəyyən edilmiş vəzifələrini yerinə yetirməlidirlər. Bu qarşılıqlı məsuliyyət hüquqi dövlətin davamlı fəaliyyətinin mühüm şərtidir.
Hüquqi cəmiyyətin formalaşmasında hüquqi maarifləndirmənin rolu da böyükdür. İnsanlarqanunların mahiyyətini və öz hüquqlarının məzmununu bildikdə hüquqi məsələlərə daha şüurluyanaşır, problemlərin həlli üçün qanuni vasitələrdən istifadə etməyə üstünlük verirlər. Hüquqibiliklərin artırılması vətəndaşların öz hüquqlarını müdafiə etmək imkanlarını genişləndirir, hüquq pozuntularının qarşısının alınmasına və ictimai münasibətlərdə məsuliyyətinyüksəlməsinə kömək edir.
Bu sahədə gənclərin maarifləndirilməsi xüsusi diqqət tələb edir. Təhsil müəssisələrindəKonstitusiyanın əsas müddəalarının öyrədilməsi, vətəndaş hüquqları və vəzifələri haqqındaməlumatların verilməsi gələcək nəsillərin hüquqi düşüncəsinin formalaşmasına xidmət edir. Gənclər qanunlara hörmətin, hüquq bərabərliyinin və ictimai məsuliyyətin əhəmiyyətinimənimsədikcə cəmiyyət həyatında daha şüurlu iştirak etmək imkanları qazanırlar.
Konstitusiyanın insan hüquqlarına dair müddəaları sosial sahədə də mühüm əhəmiyyətəmalikdir. Təhsil, əmək, sosial təminat və sağlamlığın qorunması ilə bağlı hüquqlar vətəndaşlarınhəyat şəraitinin yaxşılaşdırılması üçün hüquqi əsaslar yaradır. Bu hüquqların reallaşdırılmasımüvafiq qanunların tətbiqini, dövlət proqramlarının həyata keçirilməsini və sosial xidmətlərininkişafını tələb edir. Hüquqi təminatlarla sosial siyasət arasında əlaqə vətəndaşların imkanlarınıngenişləndirilməsində mühüm rol oynayır.
12 Noyabr – Konstitusiya Günü insan hüquqlarının müdafiəsi, qanunun aliliyi və vətəndaşməsuliyyəti kimi dəyərlərin əhəmiyyətini bir daha ön plana çıxarır. Bu əlamətdar tarix ƏsasQanunun qəbul edilməsi ilə bağlı tarixi hadisəni xatırlatmaqla yanaşı, onun müddəalarınıngündəlik həyatda tətbiqinin vacibliyini də vurğulayır.
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası hüquqi cəmiyyətin inkişafı üçün zəruri prinsiplərimüəyyənləşdirən əsas sənəddir. Onun insan hüquqlarına dair müddəalarının qorunması, hüquqimüdafiə mexanizmlərinin səmərəli fəaliyyəti və əhalinin hüquqi məlumatlılığının artırılmasıdövlətin inkişafında mühüm yer tutur. Qanunun aliliyinə əsaslanan münasibətlərinmöhkəmləndirilməsi həm fərdi hüquqların müdafiəsinə, həm də cəmiyyətin ümumi rifahınaxidmət edir.
Cəmilə Ramazanova,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
