Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində Konstitusiyanın qəbul edilməsi ölkənin siyasi və hüquqi inkişafına istiqamət verən mühüm hadisələrdən biridir. Müstəqilliyin bərpasından sonra dövlətin hüquqi əsaslarının yenidən qurulması, idarəçilik institutlarının fəaliyyətinin tənzimlənməsi və vətəndaşların hüquqlarının təmin edilməsi qarşıda duran başlıca vəzifələr sırasında idi. Bu prosesdə ümummilli lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən dövlət quruculuğu siyasəti və yeni Konstitusiyanın hazırlanması xüsusi yer tutmuşdur.
1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan mürəkkəb siyasi və iqtisadi proseslərlə üzləşmişdi. Müstəqil dövlətin möhkəmləndirilməsi üçün ictimai sabitliyin təmin edilməsi, dövlət hakimiyyətinin fəaliyyətinin hüquqi çərçivəyə salınması və milli qanunvericilik sisteminin formalaşdırılması zəruri idi. Bu şəraitdə müstəqil Azərbaycanın gələcək inkişafını müəyyənləşdirəcək Əsas Qanunun hazırlanması strateji əhəmiyyət kəsb edirdi. Konstitusiyanın yaradılması ölkədə hüquqi dövlət quruculuğunun institusional əsaslarının formalaşdırılması baxımından vacib mərhələ idi.
Ümummilli lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə Konstitusiya layihəsinin hazırlanması istiqamətində məqsədyönlü iş aparıldı. Layihədə dövlətin quruluşu, hakimiyyət orqanlarının səlahiyyətləri, insan və vətəndaş hüquqları, dövlət suverenliyi və ictimai münasibətlərin hüquqi tənzimlənməsi kimi mühüm məsələlər əhatə olundu. Hazırlanan sənəd müstəqil Azərbaycanın siyasi reallıqlarını və hüquqi dövlət quruculuğu məqsədlərini nəzərə alaraq dövlətin gələcək fəaliyyətinin əsas prinsiplərini müəyyənləşdirdi.
1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq referendumu ilə Azərbaycan Respublikasının ilk müstəqil Konstitusiyası qəbul edildi. Referendumun keçirilməsi Əsas Qanunun legitimliyini xalqın iradəsi ilə əlaqələndirən mühüm hadisə idi. Konstitusiya dövlət hakimiyyətinin təşkilini, idarəçilik sisteminin fəaliyyət prinsiplərini və vətəndaşların əsas hüquqlarını müəyyən etməklə müstəqil dövlətin hüquqi bazasını formalaşdırdı. Bu hadisə ölkənin sonrakı qanunvericilik və institusional inkişafı üçün başlanğıc nöqtələrindən birinə çevrildi.
Konstitusiyanın qəbulundan sonra Azərbaycan Respublikasının hüquq sisteminin müxtəlif istiqamətlərdə inkişafı üçün hüquqi zəmin yarandı. Dövlət orqanlarının səlahiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsi, qanunvericilik aktlarının sistemləşdirilməsi və hüquq-mühafizə institutlarının fəaliyyətinin tənzimlənməsi dövlət idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsinə xidmət etdi. Əsas Qanun bütün digər normativ hüquqi aktların uyğunlaşmalı olduğu ali hüquqi sənəd kimi qanunvericilik sistemində xüsusi mövqeyə malik oldu.
Heydər Əliyevin dövlətçilik konsepsiyasında müstəqilliyin qorunması ilə hüquqi əsasların möhkəmləndirilməsi bir-birini tamamlayan məsələlər idi. Dövlətin suverenliyi yalnız siyasi müstəqilliklə deyil, həm də ölkə daxilində vahid hüquqi qaydaların mövcudluğu və dövlət institutlarının səmərəli fəaliyyəti ilə bağlıdır. Konstitusiyanın qəbul edilməsi bu baxımdan müstəqil Azərbaycanın dövlət idarəçiliyini hüquqi prinsiplər əsasında qurmaq istiqamətində mühüm addım oldu.
Əsas Qanunun mühüm müddəalarından biri insan hüquq və azadlıqlarının qorunmasına dair təminatların müəyyən edilməsidir. Hüquqi dövlətin inkişafı vətəndaşların qanun qarşısında bərabərliyinin tanınmasını, şəxsi azadlıqların müdafiəsini və hüquqların həyata keçirilməsi üçün müvafiq mexanizmlərin mövcudluğunu tələb edir. Konstitusiyada bu məsələlərin təsbit edilməsi dövlət-vətəndaş münasibətlərinin hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirdi və qanunvericiliyin insan hüquqlarına uyğun inkişafı üçün istiqamət yaratdı.
Konstitusiyanın formalaşması prosesi Azərbaycanın beynəlxalq hüquq normalarına və müasir dövlət idarəçiliyi prinsiplərinə uyğun inkişaf etmək niyyətini də əks etdirirdi. Dövlət suverenliyi, hakimiyyət bölgüsü, qanunun aliliyi və insan hüquqlarının müdafiəsi kimi prinsiplər müasir konstitusionalizmin əsas elementləridir. Bu prinsiplərin milli hüquq sistemində təsbit olunması Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi institusional inkişafına və beynəlxalq münasibətlərdə hüquqi mövqeyinin müəyyənləşdirilməsinə təsir göstərdi.
Konstitusiya statik sənəd olmaqla yanaşı, cəmiyyətin inkişafı ilə əlaqəli hüquqi dəyişikliklərin də çərçivəsini müəyyən edir. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına sonrakı dövrlərdə referendumlar vasitəsilə dəyişikliklər edilmiş, dövlət idarəçiliyi və hüquqi münasibətlərlə bağlı bəzi müddəalar yenilənmişdir. Bu proseslər Konstitusiyada nəzərdə tutulan hüquqi prosedurlar çərçivəsində həyata keçirilmişdir. Beləliklə, Əsas Qanun dövlətin fundamental prinsiplərini qorumaqla yanaşı, qanunla müəyyən edilmiş qaydada dəyişikliklərin edilməsinə də imkan verir.
12 Noyabr – Konstitusiya Günü ümummilli lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilmiş hüquqi dövlət quruculuğu prosesinin əhəmiyyətini xatırladan tarixi gündür. Bu tarix müstəqil Azərbaycanın hüquqi təməlinin yaradılmasını, dövlət hakimiyyətinin konstitusion əsaslarının müəyyənləşdirilməsini və vətəndaş hüquqlarının ali qanun səviyyəsində təsbit edilməsini ifadə edir.
Azərbaycan Konstitusiyasının qəbul edilməsi ölkənin müasir dövlətçilik tarixində fundamental mərhələ olmuşdur. Bu sənədin hazırlanması və təsdiqi dövlət idarəçiliyinin hüquqi əsaslarını formalaşdırmış, milli qanunvericilik sisteminin inkişafına istiqamət vermişdir. Konstitusion prinsiplərin qorunması, hüquqi institutların inkişafı və qanunların aliliyinin təmin edilməsi bu tarixi irsin davam etdirilməsinin əsas şərtləridir.
Zeynəb Əliyeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
