Təhsil sisteminin səmərəliliyi yalnız tədris proqramlarının məzmunu və müəllimlərin peşəkarlığı ilə ölçülmür. Məktəbdə yaradılan təşkilati mühit, şagirdlərin davranış qaydalarına münasibəti və kollektiv daxilində qarşılıqlı əlaqələrin keyfiyyəti də təlim-tərbiyə prosesinin nəticələrinə təsir göstərir. Məktəbdaxili nizam-intizam bu baxımdan təhsilin mühüm tərkib hissəsidir. Düzgün qurulmuş intizam sistemi şagirdlərin vaxtdan səmərəli istifadə etməsinə, dərslərdə fəal iştirakına və başqalarının hüquqlarına hörmətlə yanaşmasına kömək edir.
Dövlət ümumi təhsil müəssisələrində vahid yanaşmanın formalaşdırılması məktəb qaydalarının ardıcıl tətbiqinə və təşkilati fəaliyyətin sistemli qurulmasına şərait yaradır. Təhsilalanlar üçün müəyyən edilmiş tələblər onların gündəlik məktəb həyatında qarşılaşdıqları vəziyyətlərə dair aydın təsəvvür formalaşdırmalıdır. Dərsə davamiyyət, məktəb əmlakının qorunması, müəllim və şagirdlər arasında qarşılıqlı hörmət, davranış normalarına əməl edilməsi təhsil mühitinin sabitliyini təmin edən əsas elementlərdir.
Nizam-intizamın mahiyyəti yalnız qayda pozuntularının qarşısını almaqdan ibarət deyil. Onun əsas məqsədi şagirdlərdə öz davranışlarına nəzarət etmək, qəbul etdikləri qərarların nəticələrini anlamaq və ümumi məsuliyyət daşımaq bacarıqlarını formalaşdırmaqdır. Uşaq məktəbdə müəyyən olunmuş qaydalara riayət etməklə vaxtın idarə olunmasını, kollektiv daxilində davranışı və digər insanların hüquqlarına hörməti öyrənir. Bu keyfiyyətlər sonrakı mərhələlərdə ali təhsil, əmək fəaliyyəti və ictimai münasibətlər üçün də əhəmiyyət daşıyır.
Vahid məktəbli forması məktəbdaxili intizamın görünən elementlərindən biri kimi çıxış edə bilər. Geyim qaydalarının müəyyənləşdirilməsi məktəbdə ümumi təşkilati standartın formalaşmasına və şagirdlərin kollektivə aidlik hissinin güclənməsinə şərait yaradır. Eyni zamanda, forma tələbi zahiri fərqlərin ön plana çıxmasının qarşısını müəyyən qədər alaraq təhsil prosesinin əsas məqsədlərinə diqqətin artırılmasına kömək edə bilər. Bu tələbin səmərəli tətbiqi üçün onun mahiyyəti şagirdlərə izah edilməli, geyim standartları isə rahatlıq və əlçatanlıq prinsipləri nəzərə alınmaqla müəyyənləşdirilməlidir.
Məktəbdaxili qaydaların tətbiqində ədalət və ardıcıllıq mühüm əhəmiyyət daşıyır. Eyni davranışa görə müxtəlif şagirdlərə fərqli münasibət göstərilməsi kollektivdə narazılıq yarada və qaydalara olan etimadı zəiflədə bilər. Buna görə də məktəb rəhbərliyi və müəllimlər müəyyən edilmiş tələbləri hamıya bərabər tətbiq etməli, qayda pozuntularının səbəblərini araşdırmalı və uyğun pedaqoji üsullardan istifadə etməlidirlər. Şagirdin davranışına təsir göstərən ailəvi, sosial və fərdi amillərin nəzərə alınması da düzgün qərar qəbul etmək üçün vacibdir.
İntizamın möhkəmləndirilməsində müəllimlərin nümunəvi davranışı xüsusi rol oynayır. Şagirdlər yalnız şifahi göstərişlərdən deyil, gündəlik müşahidə etdikləri münasibətlərdən də öyrənirlər. Müəllimin vaxtında dərsə gəlməsi, ünsiyyətdə nəzakətli olması, qaydalara özü riayət etməsi və şagirdlər arasında ədalətli münasibət saxlaması intizam mədəniyyətinin formalaşmasına müsbət təsir göstərir. Belə mühitdə şagirdlər qaydaları məcburiyyət kimi deyil, birgə təhsil həyatının zəruri şərti kimi qəbul etməyə daha çox meyil göstərirlər.
Valideynlərin məsuliyyəti də məktəbdaxili nizam-intizamın davamlılığında mühüm yer tutur. Məktəb və ailə arasında əlaqənin zəif olması uşaqların qaydalara münasibətində ziddiyyətlər yarada bilər. Valideynlərin məktəbin müəyyən etdiyi tələbləri anlaması, uşaqlara gündəlik məsuliyyətlərini xatırlatması və problemlər yarandıqda müəllimlərlə əməkdaşlıq etməsi təlim-tərbiyə prosesinin səmərəliliyini artırır. Eyni zamanda, məktəb rəhbərliyi valideynlərin sual və təkliflərini dinləməli, qaydaların tətbiqi ilə bağlı yaranan məsələləri konstruktiv şəkildə həll etməlidir.
Təhsil müəssisəsində nizam-intizamın möhkəm olması şagirdlərin hüquqlarının qorunması və təhlükəsiz mühitin yaradılması ilə uzlaşdırılmalıdır. Qaydalar uşaqların şəxsiyyətini alçaltmaq, onların fikirlərini ifadə etməsinə mane olmaq və ya ayrı-seçkiliyə yol açmaq üçün istifadə edilməməlidir. Əksinə, sağlam intizam şagirdlərə məsuliyyətli davranmağı, başqalarını dinləməyi və fikir ayrılıqlarını sivil yollarla həll etməyi öyrətməlidir.
Məktəbdaxili nizam-intizamın məqsədyönlü təşkili təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsi ilə yanaşı, gələcək nəsildə vətəndaş məsuliyyətinin formalaşmasına da xidmət edir. Vahid qaydaların aydın müəyyənləşdirilməsi, məktəb və ailənin əməkdaşlığı, müəllimlərin pedaqoji yanaşması və şagirdlərə ədalətli münasibət intizamlı təhsil mühitinin əsas şərtləridir. Belə mühitdə yetişən uşaqlar yalnız akademik biliklər deyil, həm də məsuliyyətli davranış, qarşılıqlı hörmət və birgəyaşayış bacarıqları qazanırlar.
Zeynəb Əliyeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
