Cəbrayıl rayonunun coğrafi mövqeyi, təbii sərvətləri və təsərrüfat imkanları onun iqtisadi baxımdan çoxşaxəli inkişafına şərait yaradırdı. İşğaldan əvvəl rayonun həyatında kənd təsərrüfatı ilə yanaşı, sənaye, heyvandarlıq və müxtəlif istehsal istiqamətləri də mühüm rol oynayırdı.
Ərazinin yeraltı sərvətləri Cəbrayılın iqtisadi potensialında xüsusi yer tuturdu. Sement, mərmər və mişar daşı kimi tikinti materiallarının mövcudluğu tikinti sənayesi üçün xammal bazasının formalaşmasına imkan verirdi. Bundan başqa, ərazidə dəmir filizi və neft yataqlarının olduğu barədə məlumatlar rayonun mineral-xammal imkanlarının daha geniş olduğunu göstərirdi.
Təbii ehtiyatlarla yanaşı, kənd təsərrüfatı Cəbrayıl iqtisadiyyatının əsas istiqamətlərindən biri idi. Rayon sakinləri üzümçülük, taxılçılıq, heyvandarlıq və baramaçılıqla məşğul olurdular. Bu sahələrin hər biri rayon əhalisinin məşğulluğunda və ailə təsərrüfatlarının gəlirlərində mühüm rol oynayırdı.
Üzümçülük Cəbrayılın kənd təsərrüfatı ənənələrində xüsusi yer tuturdu. Taxılçılıq isə əhalinin ərzaq təminatında və rayonun kənd təsərrüfatı istehsalında əhəmiyyətli istiqamət idi. Heyvandarlığın inkişafı üçün yaradılmış təsərrüfatlar isə həm ət və süd istehsalına, həm də məşğulluğun təmin edilməsinə xidmət edirdi.
Rayonda fəaliyyət göstərən 42 kolxoz kənd təsərrüfatının kollektiv təsərrüfat modeli əsasında təşkil edildiyini göstərirdi. İri və xırda buynuzlu mal-qaranın kökəltmə birliyi ilə yanaşı, quşçuluq fabriki də aqrar istehsalın müxtəlif sahələrini əhatə edirdi. Belə müəssisələrin mövcudluğu Cəbrayılın kənd təsərrüfatı sektorunda müəyyən istehsal zəncirinin formalaşdığını göstərirdi.
Sənaye istiqamətində 8 müəssisənin fəaliyyəti rayon iqtisadiyyatının yalnız aqrar sahədən ibarət olmadığını göstərən əsas faktorlardan biri idi. Yerli xammal ehtiyatları ilə sənaye istehsalının əlaqələndirilməsi gələcəkdə iqtisadi fəallığın daha da genişləndirilməsi üçün imkan yarada bilərdi.
Cəbrayılın sosial infrastrukturu da iqtisadi həyatın inkişafını dəstəkləyən səviyyədə idi. 72 məktəbdə 1660-dan artıq müəllimin çalışması təhsil sisteminin genişliyini nümayiş etdirirdi. Səhiyyə sahəsində 510 çarpayılıq xəstəxanaların olması, burada 92 həkim və 432 orta tibb işçisinin çalışması əhalinin sosial təminatının mühüm komponentlərindən birini təşkil edirdi.
İqtisadi inkişafla yanaşı, mədəni həyatın da geniş imkanları vardı. 3 musiqi məktəbi, 12 mədəniyyət evi, 32 klub, 10 mədəni çadır və avtoklub, 78 kitabxana rayonun sosial-mədəni həyatının rəngarəngliyini təmin edirdi. Bu müəssisələr əhalinin asudə vaxtının səmərəli təşkilində və maariflənməsində mühüm rol oynayırdı.
Cəbrayıl tarix-diyarşünaslıq muzeyi də rayonun mənəvi sərvətlərindən biri idi. Muzeydə saxlanılan 20 mindən çox eksponat bölgənin tarixi haqqında qiymətli məlumatları gələcək nəsillərə çatdırmaq baxımından əhəmiyyət daşıyırdı.
İşğal bütün bu iqtisadi və sosial sistemi ciddi şəkildə zədələdi. İstehsal müəssisələri, kənd təsərrüfatı obyektləri, məktəblər, səhiyyə və mədəniyyət müəssisələri fəaliyyətini dayandırdı. Təbii sərvətlərdən və kənd təsərrüfatı potensialından istifadə imkanları da uzun müddət məhdudlaşdı.
Cəbrayılın azad edilməsindən sonra rayonun malik olduğu imkanların yenidən qiymətləndirilməsi üçün yeni mərhələ yarandı. Müasir texnologiyaların tətbiqi, yeni istehsal sahələrinin yaradılması, kənd təsərrüfatının innovativ üsullarla inkişaf etdirilməsi və sahibkarlıq fəaliyyətinin genişləndirilməsi rayonun iqtisadi gələcəyini formalaşdıra bilər.
Yeni Cəbrayılın inkişafında keçmişin təcrübəsi ilə müasir imkanların birləşdirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Vaxtilə üzümçülük, taxılçılıq, heyvandarlıq və baramaçılıqla tanınan rayon gələcəkdə daha müasir və şaxələndirilmiş iqtisadi modelə keçə bilər.
Cəbrayılın təbii sərvətləri, kənd təsərrüfatı ənənələri, insan resursları və yeni yaradılan infrastruktur bir araya gəldikdə rayon üçün geniş inkişaf imkanları formalaşır. Qarşıdakı dövr Cəbrayılın iqtisadi potensialının yenidən canlandırılması və bu potensialın müasir tələblər əsasında istifadəyə verilməsi baxımından mühüm mərhələdir.
Cahan Bayramlı,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
