Cəbrayılın işğal dövrü rayonun tarixində ən ağır mərhələlərdən biri kimi yadda qalıb. Ərazinin işğalı ilə yanaşı, burada yaşayan insanların həyat tərzi, sosial münasibətləri və iqtisadi fəaliyyəti də köklü şəkildə dəyişdi. Rayonun şəhər və kəndləri boşaldı, insanlar doğma evlərindən uzaq düşdü, uzun illər ərzində Cəbrayılın normal inkişafı mümkün olmadı.
Rayonun ümumi ərazisi 1050 kvadrat kilometr təşkil edirdi və burada təxminən 52 min nəfər yaşayırdı. Bu geniş ərazinin işğal altında qalması Cəbrayılın bütün sahələrinə təsir göstərdi. Maddi itkilərin ümumi həcminin 13,928 milyard ABŞ dolları olması işğalın iqtisadi miqyasını təsəvvür etməyə imkan verir.
Dağıntıların böyük hissəsi yaşayış və sosial infrastrukturun payına düşürdü. Cəbrayılın 72 ümumtəhsil məktəbi, 8 xəstəxanası, çoxsaylı ictimai obyektləri və təsərrüfat infrastrukturu fəaliyyətini dayandırdı. İnsanların təhsil və səhiyyə kimi fundamental xidmətlərdən istifadə imkanları məhdudlaşdı.
Rayonun kəndləri də işğalın ağır nəticələrini yaşadı. Təxminən 100 kəndin dağıdılması həmin yaşayış məntəqələrinin fiziki görünüşünü dəyişdirməklə kifayətlənmədi. Burada yaşayan ailələrin gündəlik həyatı, əmək fəaliyyəti və sosial əlaqələri də pozuldu. Kəndlərdən didərgin düşən insanlar başqa yaşayış məntəqələrində yeni həyat qurmağa məcbur oldular.
Cəbrayılın mədəni irsi ilə bağlı itkilər xüsusi narahatlıq doğururdu. Rayon ərazisindəki 132 tarixi abidə və 150 mədəniyyət ocağı işğal nəticəsində zərər gördü. Bu obyektlər Cəbrayılın tarixi simasını müəyyən edən, xalqın keçmişi haqqında məlumat daşıyan qiymətli nümunələr idi.
Müharibənin ən ağır tərəfi isə insan itkiləri idi. Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Cəbrayıl rayonundan 362 nəfər şəhid olub, 191 nəfər əlilliklə üzləşib. Hər bir şəhidin və yaralanan şəxsin arxasında bir ailənin taleyi dayanır. Bu səbəbdən müharibənin nəticələri rəqəmlərlə ifadə olunan maddi itkilərdən daha geniş məna daşıyır.
Cəbrayılın qəhrəmanlıq salnaməsində Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülmüş 6 rayon sakininin adı xüsusi ehtiramla çəkilir. Onların göstərdiyi şücaət Vətən uğrunda mübarizənin ən yüksək nümunələri sırasında qiymətləndirilir. Bu qəhrəmanların həyatı Cəbrayılın tarixi yaddaşının mühüm hissəsidir.
İşğal nəticəsində rayonun iqtisadi həyatı da iflic vəziyyətinə düşdü. Əhalinin əsas məşğulluq sahələrindən biri olan kənd təsərrüfatı fəaliyyətini davam etdirə bilmədi. Təsərrüfat sahələrinin, yolların və digər infrastrukturun dağıdılması iqtisadi potensialın uzun müddət istifadədən kənarda qalmasına səbəb oldu.
İllər ərzində Cəbrayıl sakinləri doğma torpağa qayıdacaqları günü gözlədilər. Bu gözlənti ailələrin gündəlik həyatında, xatirələrində və gələcəyə dair planlarında özünü göstərirdi. Cəbrayıl haqqında danışmaq, doğma kəndin adını çəkmək və keçmişi xatırlamaq məcburi köçkün ailələri üçün həm ağrılı, həm də ümidverici hisslər doğururdu.
Rayonun azad olunması ilə qarşıda tamamilə fərqli mərhələ yarandı. İndi əsas diqqət dağıntıların aradan qaldırılmasına, təhlükəsizliyin təmin edilməsinə və əhalinin doğma yurduna qayıtması üçün zəruri şəraitin yaradılmasına yönəldilib. Yeni yolların, yaşayış məhəllələrinin və sosial obyektlərin inşası Cəbrayılın simasını dəyişir.
Bərpa prosesi həm də rayonun iqtisadi potensialının yenidən istifadəyə verilməsi üçün imkan yaradır. Əkin sahələrinin, sahibkarlıq fəaliyyətinin və müxtəlif istehsal istiqamətlərinin inkişaf etdirilməsi Cəbrayılın iqtisadi həyatının canlanmasına xidmət edə bilər. Yeni iş yerlərinin yaradılması isə qayıdan əhalinin sosial rifahı üçün mühüm amildir.
Bu gün Cəbrayılın qarşısında keçmişin dağıntıları ilə yanaşı, gələcəyin imkanları da dayanır. Şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, insanların doğma torpaqlara dönüşü və sosial həyatın bərpası rayonun tarixində yeni mərhələnin əsas göstəriciləridir. İşğalın ağır izləri yaddaşda saxlanılır, Cəbrayılın gələcəyi isə quruculuq və inkişaf üzərində formalaşdırılır.
Fidan Əliyeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının məsləhətçisi
