Azərbaycanın müasir siyasi tarixini öyrənərkən ayrı-ayrı hadisələrə yalnız onların baş verdiyi dövrün prizmasından yanaşmaq kifayət etmir. Müxtəlif illərdə qəbul edilən qərarlar, siyasi proseslər və dövlət idarəçiliyində baş verən dəyişikliklər sonrakı hadisələrə də ciddi təsir göstərib. Bu baxımdan 1980-ci illərin sonlarından başlayaraq Azərbaycanın üzləşdiyi siyasi böhran, Qarabağda separatizm meyillərinin güclənməsi, ərazilərin işğalı və ölkədə yaranan idarəçilik problemləri xüsusi diqqət tələb edir.
Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayında Prezident İlham Əliyevin səsləndirdiyi fikirlərdə də həmin dövrün hadisələrinə tarixi qiymət verilir. Dövlət başçısı Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətdə olduğu dövrlə sonrakı mərhələ arasında fərqə diqqət çəkərək bildirir ki, əgər Ulu Öndər həmin dövrdə Azərbaycanda olsaydı, Qarabağda separatizm meyillərinin inkişafına imkan verməzdi. Bu fikir Heydər Əliyevin dövlətçilik fəaliyyəti və onun siyasi idarəçilik modelinə verilən qiymətləndirmənin mühüm hissəsini təşkil edir.
Heydər Əliyevin Azərbaycan rəhbərliyində olduğu dövrün əsas xüsusiyyətlərindən biri dövlət idarəçiliyinə xüsusi diqqət yetirilməsi idi. Sovet sisteminin sərt siyasi çərçivələri daxilində fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, onun rəhbərliyi dövründə Azərbaycanda sənaye, kənd təsərrüfatı, infrastruktur və sosial sahələr üzrə mühüm layihələr həyata keçirilmişdi. Eyni zamanda, respublikanın kadr potensialının formalaşdırılması və müxtəlif sahələr üzrə peşəkar mütəxəssislərin hazırlanması istiqamətində də tədbirlər görülmüşdü.
1982-ci ildə Heydər Əliyevin SSRİ rəhbərliyində yüksək vəzifəyə irəli çəkilməsi onun Azərbaycan rəhbərliyindən ayrılması ilə nəticələndi. Bundan sonrakı illərdə respublikada siyasi vəziyyət dəyişdi. 1980-ci illərin sonlarında SSRİ-də başlayan siyasi və iqtisadi böhran milli məsələlərin də kəskinləşməsinə səbəb oldu.
Ermənistanda və keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətində separatizm meyillərinin güclənməsi Azərbaycan üçün ciddi təhlükə yaratdı. 1988-ci ildən etibarən münaqişə sürətlə dərinləşdi. Azərbaycan ərazisində separatçı çağırışlar genişləndi, Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları gücləndi və nəticədə silahlı qarşıdurma mərhələsi başladı.
Həmin dövr Azərbaycanın siyasi rəhbərliyi qarşısında son dərəcə mürəkkəb vəzifələr qoyurdu. Dövlətin ərazi bütövlüyünün qorunması, əhalinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və siyasi sabitliyin saxlanılması əsas məsələlər idi. Lakin sonrakı illərdə baş verən hadisələr göstərdi ki, bu vəzifələrin yerinə yetirilməsi ciddi problemlərlə müşayiət olunurdu.
Azərbaycanın müstəqilliyini bərpa etdiyi 1991-ci ildən sonra da siyasi böhran davam etdi. Dövlət qurumlarının yeni şəraitə uyğunlaşdırılması, iqtisadi problemlərin həlli və milli təhlükəsizliyin təmin olunması fonunda Qarabağda müharibə genişləndi.
1992-ci ildə Şuşa və Laçının işğalı, 1993-cü ildə Kəlbəcərin işğal olunması və sonrakı ərazi itkiləri ölkənin vəziyyətini daha da ağırlaşdırdı. Yüz minlərlə insan doğma yurdlarından didərgin düşdü, yaşayış məntəqələri dağıdıldı, sosial və iqtisadi infrastruktur ciddi zərər gördü.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında həmin dövrün siyasi rəhbərliyinə münasibətdə sərt qiymətləndirmələr səsləndirilir. O, əvvəlki rəhbərlərin bir qisminin ölkəni ağır vəziyyətdə tərk etdiyini bildirərək bu hadisələrin gənc nəsil tərəfindən öyrənilməsinin vacibliyini vurğulayır. Bu yanaşmanın əsas məqsədi tarixi yaddaşın qorunması və dövlət idarəçiliyində yol verilmiş səhvlərin gələcəkdə təkrarlanmamasına diqqət çəkməkdir.
Tarixi yaddaş yalnız qələbələri xatırlamaqdan ibarət deyil. Dövlətçilik tarixində uğursuzluqların, siyasi böhranların və ağır itkilərin səbəblərini də öyrənmək lazımdır. Çünki cəmiyyət yalnız uğurları deyil, çətinliklərin hansı səbəblərdən yarandığını da bilməlidir.
Azərbaycanın 1990-cı illərin əvvəllərində yaşadığı hadisələr bunun bariz nümunəsidir. Müstəqillik əldə edilmişdi, lakin dövlət institutlarının zəifliyi, siyasi qarşıdurmalar və iqtisadi problemlər ölkənin imkanlarını məhdudlaşdırırdı. Eyni zamanda, müharibə davam edirdi və hərbi təhlükə getdikcə artırdı.
Belə bir şəraitdə cəmiyyətin müəyyən hissəsində güclü siyasi liderliyə ehtiyacla bağlı gözləntilər formalaşdı. Yeni Azərbaycan Partiyasının 1992-ci ilin noyabrında Naxçıvanda yaradılması da məhz belə bir ictimai-siyasi mühitdə baş verdi.
Partiyanın yaranması yalnız siyasi təşkilatın təsis edilməsi ilə məhdudlaşmırdı. Həmin hadisə ölkədə mövcud vəziyyətə münasibətin siyasi formada ifadəsi idi. Ulu Öndər Heydər Əliyevin ətrafında birləşən insanlar Azərbaycanın dövlətçiliyinin qorunmasını, siyasi sabitliyin yaradılmasını və ölkənin böhrandan çıxarılmasını əsas məsələlər kimi görürdülər.
Bu baxımdan YAP-ın yaranmasını Azərbaycan cəmiyyətində formalaşmış siyasi tələblərdən ayrı təsəvvür etmək çətindir. Partiyanın təsis qurultayında müxtəlif bölgələrdən və müxtəlif sosial qruplardan insanların iştirak etməsi də onun yaranmasının daha geniş ictimai proseslərlə bağlı olduğunu göstərirdi.
1993-cü ildə Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı ölkənin tarixində yeni mərhələ yaratdı. Həmin dövrdə dövlət idarəçiliyinin bərpası və siyasi sabitliyin təmin edilməsi əsas vəzifələrdən birinə çevrildi.
Azərbaycanın sonrakı inkişafında sabitliyin əhəmiyyəti xüsusilə böyük oldu. Çünki dövlətin iqtisadi imkanlarının artırılması, xarici siyasətin ardıcıl həyata keçirilməsi, ordunun gücləndirilməsi və sosial proqramların genişləndirilməsi üçün ilk növbədə idarə olunan və sabit siyasi mühit lazım idi.
1994-cü ildə atəşkəsin əldə olunmasından sonra Azərbaycan münaqişənin siyasi həlli üçün danışıqları davam etdirməklə yanaşı, öz iqtisadi və hərbi potensialını da artırdı. “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması ölkənin enerji siyasətində yeni mərhələ yaratdı və Azərbaycanın iqtisadi imkanlarının genişlənməsinə şərait yaratdı.
Sonrakı illərdə iqtisadi inkişafla paralel şəkildə ordu quruculuğuna da xüsusi diqqət ayrıldı. Azərbaycan Ordusunun maddi-texniki bazası gücləndirildi, yeni hərbi texnologiyalar əldə edildi və peşəkar kadr hazırlığına diqqət artırıldı.
Bu proseslərin nəticəsi 2016-cı ilin Aprel döyüşlərində və daha geniş şəkildə 2020-ci ilin Vətən müharibəsində özünü göstərdi. Azərbaycan 44 günlük müharibə nəticəsində ərazi bütövlüyünün böyük hissəsini bərpa etdi. Şuşanın azad edilməsi isə Zəfərin mühüm simvollarından birinə çevrildi.
2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın dövlət suverenliyini tam bərpa etməsi isə daha bir tarixi mərhələ oldu. Beləliklə, 1990-cı illərin əvvəlində ərazi itkiləri ilə müşayiət olunan prosesin tamamilə fərqli nəticə ilə başa çatdığı yeni siyasi reallıq yarandı.
Bu gün 20 Sentyabr Dövlət Suverenliyi Günü kimi qeyd edilir. 8 Noyabr isə Azərbaycanın Zəfər tarixinin əsas rəmzlərindən biridir. Bu tarixlər Azərbaycan xalqının keçdiyi uzun və mürəkkəb yolun iki mühüm mərhələsini ifadə edir.
Bütün bu hadisələrin fonunda tarixi yaddaş məsələsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Gənc nəsil Azərbaycanın hansı çətinliklərdən keçdiyini bilməlidir. Qarabağ münaqişəsinin başlanması, torpaqların işğalı, məcburi köçkünlük, siyasi böhran və sonrakı dövlət quruculuğu mərhələləri milli tariximizin bir-birindən ayrı olmayan səhifələridir.
Tarixi bilmək yalnız keçmişi xatırlamaq demək deyil. Tarixdən nəticə çıxarmaq dövlətçilik üçün vacib şərtdir. Hansı qərarların ölkəni zəiflətməsi, hansı addımların dövlət institutlarını gücləndirməsi və milli həmrəyliyin hansı şəraitdə formalaşması gələcək nəsillər üçün mühüm dərslərdir.
Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranması da bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 1992-ci ilin noyabrında ölkənin ağır vəziyyətində siyasi təşkilatlanma ideyasının meydana çıxması sonrakı proseslərin mühüm siyasi başlanğıclarından biri kimi qiymətləndirilir.
Bu gün həmin dövrə nəzər saldıqda Azərbaycanın keçdiyi yolun miqyası daha aydın görünür. 1990-cı illərin əvvəlində torpaqlarının bir hissəsi işğal altında olan, siyasi böhran yaşayan və iqtisadi problemlərlə üzləşən ölkə sonrakı onilliklərdə dövlət institutlarını möhkəmləndirdi, iqtisadi potensialını artırdı və hərbi imkanlarını inkişaf etdirdi.
2020-ci ildə ərazi bütövlüyünün bərpası, 2023-cü ildə dövlət suverenliyinin tam təmin olunması bu tarixi yolun mühüm nəticələridir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən bərpa və Böyük Qayıdış layihələri isə Zəfərdən sonrakı mərhələnin əsas istiqamətlərindəndir.
Tarixdə ağır səhifələrin olması həmin tarixi unutmaq üçün deyil, əksinə, onlardan dərs çıxarmaq üçün əsasdır. Azərbaycanın keçmişdə yaşadığı siyasi böhranlar, ərazi itkiləri və məcburi köçkünlük ağrısı milli yaddaşda qalmalıdır. Eyni zamanda, həmin çətinliklərdən çıxaraq dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi və ərazi bütövlüyünün bərpası da gələcək nəsillərə çatdırılmalıdır.
Bu baxımdan Heydər Əliyevin siyasi irsi ətrafında formalaşan dövlətçilik konsepsiyası və 1992-ci ildə Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılması Azərbaycanın müasir siyasi tarixinin mühüm mövzularından biri olaraq qalır. Bu tarix həm keçmişin öyrənilməsi, həm də müasir dövlətçilik proseslərinin anlaşılması baxımından əhəmiyyətlidir.
Turanə Həmdullayeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
