Azərbaycan xalqının zəngin tarixində, milli-mənəvi yaddaşında və dövlətçilik salnaməsində xüsusi yeri olan Şuşa şəhəri özünəməxsus mədəni irsi, misilsiz təbiəti və tarixi şəxsiyyətləri ilə hər zaman ölkəmizin fəxri olmuşdur. Qarabağın qoynunda yerləşən bu qədim şəhər əsrlər boyu Azərbaycan musiqisinin, poeziyasının, ədəbiyyatının və incəsənətinin inkişafına mühüm töhfələr vermiş, milli kimliyimizin qorunmasında əvəzsiz rol oynamışdır. Şuşanın adı xalqımızın mənəvi dünyası, qəhrəmanlıq ənənələri və tarixi yaddaşı ilə sıx bağlıdır. 2020-ci il noyabrın 8-də şəhərin işğaldan azad edilməsi isə Azərbaycanın müasir tarixində yeni səhifə açaraq milli qürurumuzun, sarsılmaz iradəmizin və dövlətimizin qüdrətinin rəmzinə çevrilmişdir. Bu əlamətdar hadisənin şərəfinə təsis edilən Şuşa Şəhəri Günü hər il mayın 8-də deyil, noyabrın 8-də qeyd olunan Zəfər Günü ilə yanaşı, Şuşanın tarixi və mədəni əhəmiyyətinin dərk edilməsi baxımından xüsusi yer tutur. Şuşa Şəhəri Günü isə hər il mayın 8-də qeyd edilir və şəhərin tarixi ilə bağlı əlamətdar hadisələrin xatırlanmasına xidmət edir.
Şuşanın tarixi XVIII əsrin ortalarına, Qarabağ xanlığının banisi Pənahəli xanın hakimiyyəti dövrünə gedib çıxır. 1752-ci ildə əsası qoyulan şəhər qısa müddətdə Qarabağ xanlığının mühüm siyasi, iqtisadi və mədəni mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir. Əlverişli coğrafi mövqeyi, təbii müdafiə imkanları və strateji əhəmiyyəti Şuşanın inkişafında mühüm rol oynamışdır. Şəhərin möhkəm qala divarları ilə əhatə olunması onun müdafiə qabiliyyətini artırmış, müxtəlif dövrlərdə baş verən siyasi hadisələrdə mühüm mövqe tutmasına şərait yaratmışdır. Zaman keçdikcə Şuşa yalnız hərbi-strateji məkan kimi deyil, həm də Azərbaycan mədəniyyətinin və ictimai fikrinin əsas mərkəzlərindən biri kimi tanınmışdır. Şəhərin formalaşma tarixi xalqımızın dövlətçilik ənənələrinin, memarlıq mədəniyyətinin və şəhərsalma təcrübəsinin öyrənilməsi baxımından da böyük əhəmiyyət daşıyır.
Şuşanın Azərbaycan tarixindəki mövqeyini müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri onun yetişdirdiyi görkəmli şəxsiyyətlərdir. Bu şəhər Azərbaycanın ədəbi, musiqi və incəsənət həyatına əvəzsiz töhfələr vermiş bir çox sənətkarın və ziyalının vətəni olmuşdur. Xurşidbanu Natəvanın poeziyası, Üzeyir Hacıbəylinin musiqi irsi, Bülbülün bənzərsiz ifaçılıq sənəti və digər görkəmli şəxsiyyətlərin fəaliyyəti Şuşanın mədəni şöhrətini ölkə hüdudlarından kənara çıxarmışdır. Məhz bu səbəbdən şəhər uzun illər ərzində Azərbaycanın mədəniyyət beşiyi, incəsənət məbədi və milli ruhun daşıyıcısı kimi səciyyələndirilmişdir. Şuşanın adı çəkiləndə muğam sənəti, poeziya məclisləri, musiqi ənənələri və milli ziyalılıq mühiti yada düşür. Bu irsin qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması ümummilli əhəmiyyət daşıyan vəzifələrdəndir.
Şuşa Azərbaycan muğamının inkişafında da mühüm rol oynayıb. Şəhərdə formalaşmış musiqi mühiti xanəndəlik sənətinin, xalq musiqisinin və klassik ifaçılıq ənənələrinin zənginləşməsinə şərait yaradıb. Burada yetişən sənətkarlar milli musiqimizin inkişafına yeni çalarlar gətirib, Azərbaycan mədəniyyətinin beynəlxalq miqyasda tanınmasına töhfə veriblər. Şuşanın musiqi ənənələri yalnız keçmişin yadigarı deyil, bu gün də yaşadılan və inkişaf etdirilən mənəvi sərvətdir. Şəhərin azad olunmasından sonra burada mədəni tədbirlərin yenidən təşkili, tarixi məkanların bərpası və musiqi festivallarının keçirilməsi milli irsin dirçəldilməsinə xidmət edir. Bu fəaliyyətlər Şuşanın mədəni həyatının bərpası ilə yanaşı, Azərbaycanın öz tarixinə və mənəvi sərvətlərinə sahib çıxmaq əzmini də nümayiş etdirir.
Şuşanın tarixi taleyində uzun illər davam edən işğal dövrü xüsusi ağrılı mərhələ təşkil edir. 1992-ci il mayın 8-də şəhərin Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal olunması Azərbaycan xalqının yaddaşında dərin iz buraxdı. İşğal nəticəsində şəhərin əhalisi doğma yurdunu tərk etməyə məcbur oldu, yaşayış məntəqələri və tarixi-mədəni irs nümunələri ciddi zərər gördü. Azərbaycanın mədəniyyət tarixində mühüm yer tutan abidələrin, məscidlərin, muzeylərin və digər tarixi məkanların dağıdılması xalqımızın mənəvi irsinə qarşı böyük zərbə idi. Şuşanın işğalı təkcə ərazi itkisi deyil, həm də Azərbaycan mədəniyyətinin mühüm mərkəzindən ayrı düşmək, milli yaddaşımızın bir parçasının uzun müddət əlçatmaz qalması demək idi. Bununla belə, xalqımız şəhərin azad olunacağına inamını heç vaxt itirmədi, Şuşanın adını, tarixini və mədəni irsini yaşatmaq üçün müxtəlif istiqamətlərdə fəaliyyətini davam etdirdi.
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində tarixi mərhələyə çevrildi. Azərbaycan Ordusu döyüş meydanında yüksək peşəkarlıq, qətiyyət və qəhrəmanlıq nümayiş etdirərək işğal altındakı ərazilərin azad olunması istiqamətində mühüm uğurlar qazandı. Noyabrın ilk günlərində Şuşa uğrunda aparılan əməliyyatlar müharibənin taleyini müəyyənləşdirən əsas hadisələrdən biri oldu. Şəhərin mürəkkəb relyefi və strateji mövqeyi hərbi əməliyyatları çətinləşdirsə də, Azərbaycan hərbçilərinin cəsarəti və döyüş əzmi qarşıya qoyulmuş məqsədə çatmağa imkan verdi. 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi xəbəri ölkənin hər yerində böyük sevinc və qürur hissi ilə qarşılandı. Bu qələbə xalqımızın otuz ilə yaxın davam edən həsrətinə son qoyan, milli ruhu yüksəldən və müasir tariximizə əbədi həkk olunan hadisə oldu.
Şuşanın azad edilməsi Azərbaycanın hərbi-strateji üstünlüyünün mühüm göstəricisi olmaqla yanaşı, dərin siyasi və mənəvi məna daşıyırdı. Şəhərin geri qaytarılması işğalın aradan qaldırılması prosesində həlledici əhəmiyyətə malik idi. Şuşa Azərbaycanın mədəniyyət beşiyi olmaqla yanaşı, Qarabağın tarixi və coğrafi bütövlüyünün mühüm rəmzi sayılır. Onun azad olunması xalqımızın öz torpaqlarına bağlılığını, milli iradəsini və tarixi ədalətin bərpasına olan inamını nümayiş etdirdi. Həmin gün Azərbaycan xalqı bir daha sübut etdi ki, milli birlik və qətiyyət ən mürəkkəb sınaqlardan belə qalib çıxmağa imkan verir. Şuşa zəfəri hərbçilərimizin qəhrəmanlığının, şəhidlərimizin fədakarlığının və bütün xalqın ortaq məqsəd ətrafında birləşməsinin nəticəsi kimi tarixdə öz layiqli yerini tutdu.
Şuşanın azad olunmasında Azərbaycan əsgər və zabitlərinin göstərdiyi şücaət xüsusi ehtiramla xatırlanmalıdır. Vətən uğrunda canından keçən şəhidlərimizin qəhrəmanlığı, yaralanaraq sağlamlığını itirən hərbçilərimizin fədakarlığı və döyüş meydanında nümayiş etdirilən yüksək döyüş ruhu qələbənin mənəvi əsaslarını təşkil edir. Şuşa uğrunda mübarizə Azərbaycan Ordusunun hazırlıq səviyyəsini, mürəkkəb şəraitdə qərar qəbul etmək bacarığını və milli məqsədlərə sadiqliyini göstərdi. Bu qəhrəmanlıq salnaməsi gələcək nəsillər üçün vətənpərvərlik nümunəsidir. Şəhidlərimizin xatirəsini yaşatmaq, qazilərimizə qayğı göstərmək və onların xidmətlərini cəmiyyətə tanıtmaq hər bir vətəndaşın mənəvi borcudur. Şuşa zəfərinin mahiyyəti yalnız əldə edilən hərbi nəticə ilə deyil, bu qələbə uğrunda göstərilən fədakarlıq və xalqımızın sarsılmaz iradəsi ilə də ölçülür.
Şuşanın azad olunmasından sonra şəhərin bərpası və əvvəlki mədəni simasının yenidən canlandırılması istiqamətində genişmiqyaslı işlərə başlanılıb. Tarixi abidələrin qorunması, yolların və infrastrukturun yenilənməsi, yaşayış mühitinin yaxşılaşdırılması və mədəniyyət müəssisələrinin fəaliyyətinin bərpası şəhərin inkişafında əsas istiqamətlərdəndir. Bu işlər yalnız fiziki dağıntıların aradan qaldırılması ilə məhdudlaşmır. Şuşanın tarixi ruhunun qorunması, onun milli memarlıq ənənələrinə uyğun şəkildə inkişaf etdirilməsi və mədəni həyatının canlandırılması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şəhərin hər bir küçəsi, tarixi binası və mədəniyyət ocağı Azərbaycan xalqının yaddaşının bir hissəsidir. Buna görə də bərpa prosesində tarixi irsin qorunması ilə müasir şəhərsalma prinsiplərinin uzlaşdırılması gələcək nəsillər üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Şuşanın dirçəldilməsi Azərbaycanın mədəniyyət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi diqqət çəkir. Şəhərdə keçirilən beynəlxalq tədbirlər, konsertlər, sərgilər və mədəniyyət festivalları onun əvvəlki şöhrətinin bərpasına xidmət edir. Xüsusilə Xarıbülbül Musiqi Festivalının yenidən təşkili Şuşanın musiqi ənənələrinin yaşadılmasının və Azərbaycan mədəniyyətinin dünyaya tanıdılmasının mühüm nümunəsidir. Belə tədbirlər müxtəlif ölkələrdən gələn sənət adamlarını və mədəniyyət nümayəndələrini bir araya gətirərək mədəni dialoqun inkişafına şərait yaradır. Şuşanın beynəlxalq mədəni tədbirlərin keçirildiyi məkana çevrilməsi onun tarixi əhəmiyyətini daha geniş auditoriyaya çatdırır. Bu, eyni zamanda, Azərbaycanın mədəni irsin qorunmasına və milli dəyərlərin beynəlxalq səviyyədə təbliğinə verdiyi önəmin göstəricisidir.
Şuşanın tarixi-memarlıq irsinin qorunması da xüsusi diqqət tələb edir. Şəhərdə yerləşən qala divarları, tarixi məscidlər, yaşayış evləri, karvansaralar və digər memarlıq nümunələri Azərbaycan şəhərsalma mədəniyyətinin zənginliyini əks etdirir. Bu abidələrin bərpası zamanı onların tarixi görünüşünün, memarlıq xüsusiyyətlərinin və mədəni dəyərinin qorunması əsas prinsip olmalıdır. Tarixi irsin mühafizəsi yalnız keçmişə ehtiram göstərmək deyil, həm də gələcək nəsillərə etibarlı mədəni miras ötürmək deməkdir. Şuşanın memarlıq simasının qorunması şəhərin turizm potensialının inkişafına, elmi tədqiqatların genişlənməsinə və Azərbaycan tarixinin daha dərindən öyrənilməsinə də imkan yaradır.
Şuşanın inkişaf perspektivləri turizm sahəsi ilə də sıx bağlıdır. Şəhərin zəngin tarixi, təbii gözəllikləri, mədəniyyət abidələri və musiqi ənənələri onu Azərbaycanın ən cəlbedici turizm məkanlarından birinə çevirir. Tarixi marşrutların hazırlanması, muzeylərin fəaliyyətinin genişləndirilməsi, mədəniyyət obyektlərinin ziyarətçilər üçün əlçatanlığının artırılması və müasir xidmət infrastrukturunun yaradılması turizm sektorunun inkişafına müsbət təsir göstərə bilər. Bununla yanaşı, turizmin təşkili zamanı şəhərin tarixi simasının qorunması, təbii mühitə həssas yanaşılması və yerli mədəniyyətin özünəməxsusluğunun saxlanılması vacibdir. Şuşaya gələn hər bir ziyarətçi Azərbaycan xalqının tarixini, incəsənətini və milli dəyərlərini daha yaxından tanımaq imkanı əldə etməlidir.
Şuşanın azadlığı və yenidən qurulması gənc nəslin milli kimlik şüurunun formalaşmasında da mühüm rol oynayır. Məktəblilərin və tələbələrin şəhərin tarixi ilə tanış olması, görkəmli şəxsiyyətlərin irsini öyrənməsi və mədəniyyət abidələrini ziyarət etməsi onların vətənpərvərlik ruhunu gücləndirir. Şuşanın keçdiyi tarixi yol gənclərə dövlət müstəqilliyinin, milli birliyin və mədəni irsin qorunmasının əhəmiyyətini aydın şəkildə göstərir. Təhsil müəssisələrində Şuşanın tarixi, Vətən müharibəsi və şəhərin azad olunması ilə bağlı maarifləndirici layihələrin həyata keçirilməsi tarixi yaddaşın qorunmasına xidmət edir. Gənclərin bu irsi yalnız məlumat kimi deyil, milli məsuliyyətin bir hissəsi kimi mənimsəməsi Azərbaycanın gələcək inkişafı üçün vacibdir.
Şuşa Şəhəri Günü xalqımızın tarixi yaddaşını təzələyən, milli qürur hissini gücləndirən və dövlətçilik ənənələrimizi yaşadan əlamətdar gündür. Bu tarix şəhərin işğal dövründə üzləşdiyi çətinlikləri, azadlıq uğrunda aparılan mübarizəni və qələbədən sonra həyata keçirilən bərpa işlərini xatırlamaq üçün mühüm fürsət yaradır. Şuşanın taleyi Azərbaycan xalqının tarixində iradə və sədaqət nümunəsi kimi qalacaq. Şəhərin yenidən qurulması, mədəni həyatının canlandırılması və tarixi abidələrinin qorunması əldə edilmiş qələbənin davamlı nəticələrə çevrilməsinə xidmət edir. Şuşa bu gün həm keçmişimizin şərəfli yadigarı, həm də Azərbaycanın gələcəyə inamının rəmzidir.
Bu əlamətdar günün mahiyyəti yalnız bayram tədbirləri ilə məhdudlaşmır. Şuşanın tarixini dərindən öyrənmək, mədəni irsinə sahib çıxmaq, görkəmli şəxsiyyətlərinin xatirəsini yaşatmaq və şəhərin gələcək inkişafına töhfə vermək hər bir azərbaycanlının məsuliyyətidir. Şuşanın dirçəlişi Azərbaycanın ümumi inkişafının, milli həmrəyliyinin və dövlətimizin quruculuq əzminin mühüm göstəricisidir. Şəhərdə aparılan bərpa işləri, mədəni tədbirlərin təşkili və tarixi məkanların qorunması onun yenidən regionun mühüm mədəniyyət mərkəzlərindən birinə çevrilməsinə şərait yaradır.
Şuşa Azərbaycan xalqının qəlbində yaşayan, milli kimliyimizi və tarixi yaddaşımızı özündə birləşdirən müqəddəs şəhərlərimizdəndir. Onun azadlığı xalqımızın uzun illər ərzində qoruduğu inamın gerçəyə çevrilməsi, milli iradənin qələbəsi və dövlətimizin gücünün təsdiqi oldu. Şuşanın yenidən qurulması və mədəni həyatının canlandırılması bu qələbənin gələcək nəsillərə ötürülən ən mühüm nəticələrindəndir. Şuşa Şəhəri Günü münasibətilə şəhərimizin zəngin tarixini, mədəniyyətini və qəhrəmanlıq salnaməsini ehtiramla yad etmək, onun inkişafına və tanıdılmasına töhfə vermək hər birimizin mənəvi borcudur. Şuşa yaşayır, yenidən çiçəklənir və Azərbaycan xalqının milli qürurunun, sarsılmaz birliyinin və parlaq gələcəyinin rəmzi kimi öz əbədi yerini qoruyur.
Ramil Mirzəyev,
YAP Xətai rayon təşkilatının sədri
