Son illər Cənubi Qafqazın geosiyasi xəritəsi sürətlə yenidən cızılır. Bu böyük mənzərədə Naxçıvan Muxtar Respublikası artıq sadəcə Azərbaycanın daxili inzibati vahidi kimi deyil, regionun gələcək taleyini həll edən əsas geopolitik düyün nöqtələrindən biri kimi çıxış edir. Prezident İlham Əliyevin Naxçıvana reallaşan hər bir səfəri, verdiyi bəyanatlar və təməlini qoyduğu layihələr təkcə regional sosial-iqtisadi planları deyil, bütövlükdə Avrasiyanın nəqliyyat və enerji xəritəsini formalaşdıran strateji mesajlar toplusudur.
Bu səfərlər və verilən bəyanatlar fonunda Naxçıvanın yeni geosiyasi missiyasını bir neçə əsas istiqamətdə təhlil etmək olar.
Onilliklər boyu müharibə və blokada şəraitində yaşayan Naxçıvan uzun müddət “təcrid olunmuş müdafiə qalası” kimi qavranılırdı. Lakin dövlətin yeni strateji xətti bu konsepsiyanı kökündən dəyişir: Naxçıvan müdafiə olunan kənar ərazidən hücumçu iqtisadiyyata və tranzit imkanlarına malik mərkəzə çevrilir.
Zəngəzur dəhlizi kontekstində Naxçıvan artıq sadəcə gözləyən tərəf deyil. Dəmir yolu, avtomobil infrastrukturunun qurulması, enerji və fiber-optik xətlərin çəkilişi ilə Naxçıvan öz tərəfini tam hazır vəziyyətə gətirərək Ermənistana və regional aktora “Biz hazırıq, seçim sizindir” mesajını verir. Bu, geosiyasi şahmatda təşəbbüsü tamamilə öz əlində saxlamaq deməkdir.
Naxçıvanın strateji çəkisi Bakı-İrəvan müstəvisini çoxdan aşıb. 2009-cu ildə Naxçıvan Sazişi ilə təməli qoyulmuş Türk Dövlətləri Təşkilatının fiziki qovuşma nöqtəsi dəhz bu torpaqlardır. Prezidentin səfərləri Naxçıvanı Pekindən Londona qədər uzanan “Orta Dəhliz”in en həssas və strateji kilid nöqtəsi kimi mövqeləndirir.
Bakı və Ankara arasındakı Şuşa Bəyannaməsi ilə rəsmiləşən müttəfiqlik Naxçıvanda hərbi, loqistik və iqtisadi infrastruktur şəklində maddiləşir. Bu, regiondakı digər güclərə Türk Dünyasının inteqrasiyasının artıq dönməz bir proses olduğu mesajını fiziki olaraq çatdırır.
Səfərin daxili auditoriya və dövlət idarəçiliyi üçün nəzərdə tutulmuş fərqli bir mesaj qatı var. Naxçıvanda köhnəlmiş idarəetmə modelinin arxivə gömülməsi və burada tətbiq edilən yeni inzibati mexanizmlər regionu “İslahat Poliqonu”na çevirib.
İşğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda tətbiq edilən mərkəzləşdirilmiş, rəqəmsal, şəffaf idarəetmə və Xüsusi Nümayəndəlik modeli Naxçıvana köçürülür. Bu, dövlətin vahid idarəetmə arxitekturasını bərpa etdiyini və heç bir muxtar zonanın mərkəzi qanunvericilikdən, eləcə də korrupsiyasız idarəetmə prinsiplərindən kənarda qala bilməyəcəyini göstərir.
Azərbaycanın neft-qaz ölkəsi kimi tanınmasına baxmayaraq, Naxçıvanın “Yaşıl Enerji Zonası” elan edilməsi dövlətin gələcək qlobal ekoloji trendlərə uyğunlaşma strategiyasıdır.
“Şəms 1”, “Qərbi Üfüq” günəş elektrik stansiyaları və yeni hidroqovşaqlar vasitəsilə Naxçıvanın generasiya gücü artırılır. Məqsəd yalnız daxili tələbatı ödəmək deyil, Türkiyə və oradan Avropa bazarlarına elektrik enerjisi ixrac etməkdir. Bu, Azərbaycanın Avropanın yaşıl keçid tərəfdaşı olmaq iddialarının ən real dayaqlarından biridir.
Diplomatik və iqtisadi açılışlarla yanaşı, Naxçıvandakı Əlahiddə Ümumqoşun Ordunun və Komando Birliklərinin döyüş hazırlığının yüksək səviyyədə saxlanılması mesajların hərbi müstəvisidir.
Sülh və tranzit layihələri zəiflikdən deyil, tam güc mövqeyindən təklif olunur. Naxçıvan həm masa arxasında ən böyük iqtisadi layihələrin, həm də sahədə ən müasir hərbi gücün mərkəzidir. Regionda istənilən revanşist xəyal və ya geostrateji təhdid bu hərbi qalxan tərəfindən neytrallaşdırılır.
Prezident İlham Əliyevin Naxçıvan səfəri və verdiyi mesajlar tək bir ana xəttə xidmət edir: Naxçıvanın mənfi coğrafi təcrid (anklav) xüsusiyyəti neqativdən çıxarılaraq Azərbaycanın, Türk dünyasının və regionun əsas geoiqtisadi üstünlüyünə çevrilir. Naxçıvan artıq dünənin blokadada olan vilayəti deyil, sabahın Cənubi Qafqazını formalaşdıran əsas strateji mərkəzdir.
Vəli Hüseynli,
Nizami rayonu, 61 nömrəli orta ümumtəhsil məktəbinin tarix müəllimi
