Azərbaycanın Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində keçdiyi tarixi yol beynəlxalq münasibətlər sisteminin imkanlarını və məhdudiyyətlərini nümayiş etdirən mühüm nümunələrdən biridir. Uzun illər ərzində münaqişənin sülh yolu ilə həlli üçün müxtəlif diplomatik mexanizmlərdən istifadə edilmiş, beynəlxalq vasitəçilik çərçivəsində danışıqlar aparılmışdır. Lakin bu proses işğalın aradan qaldırılmasına və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasına gətirib çıxarmamışdır. Prezident İlham Əliyevin Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayında səsləndirdiyi fikirlər həmin dövrün siyasi təcrübəsini və Azərbaycanın sonradan əldə etdiyi nəticələri yenidən qiymətləndirmək baxımından əhəmiyyət daşıyır.
1992-ci ildə yaradılmış ATƏT-in Minsk qrupu Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həlli üçün vasitəçilik formatı kimi fəaliyyət göstərirdi. Danışıqlar uzun illər davam etsə də, münaqişənin əsas səbəbləri aradan qaldırılmadı. Azərbaycan ərazilərinin işğal altında qalması, yüz minlərlə insanın məcburi köçkün vəziyyətində yaşaması və yaşayış məntəqələrinin dağıdılması münaqişənin həllini ölkənin əsas milli məsələlərindən birinə çevirmişdi.
Beynəlxalq hüquq Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıyırdı. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi qətnamələrdə işğal olunmuş ərazilərlə bağlı müddəalar öz əksini tapmışdı. Buna baxmayaraq, həmin sənədlərin icrası təmin edilmədi. Bu vəziyyət beynəlxalq qərarların qəbul edilməsi ilə onların praktiki həyata keçirilməsi arasında ciddi fərqin yarana bildiyini göstərirdi.
Azərbaycanın siyasi rəhbərliyi münaqişənin həlli üçün diplomatik səyləri davam etdirməklə yanaşı, ölkənin iqtisadi və müdafiə imkanlarının artırılmasına da xüsusi diqqət yetirirdi. Dövlətin maliyyə resurslarının genişləndirilməsi, ordunun müasirləşdirilməsi və beynəlxalq əlaqələrin inkişafı uzunmüddətli strategiyanın əsas istiqamətlərini təşkil edirdi. Bu siyasət ölkənin gələcəkdə qarşılaşacağı təhlükəsizlik çağırışlarına hazır olması üçün mühüm zəmin yaratdı.
2020-ci ildə Vətən müharibəsinin başlanması münaqişənin gedişində həlledici dəyişiklik yaratdı. Azərbaycan Ordusu 44 gün ərzində bir sıra əraziləri azad etdi və noyabrın 8-də Şuşa şəhəri üzərində nəzarət bərpa olundu. Müharibənin nəticələri regionda yeni siyasi reallıqlar formalaşdırdı. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm nəticə əldə etdi və əvvəlki danışıqlar prosesinin yarada bilmədiyi dəyişikliklər hərbi-siyasi müstəvidə reallaşdı.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında müharibə dövründə Azərbaycana qarşı müxtəlif təzyiqlərin göstərilməsinə toxunulması həmin prosesin mürəkkəb beynəlxalq şəraitdə baş verdiyini vurğulayır. Dövlətin qarşısında hərbi əməliyyatların aparılması ilə yanaşı, diplomatik mövqeyini qorumaq və milli maraqlarına uyğun qərarlar qəbul etmək vəzifəsi də dayanırdı.
2020-ci il müharibəsindən sonra Azərbaycanın qarşısında suverenliyin tam bərpası məsələsi qalırdı. 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində ölkənin bütün ərazisində dövlət hakimiyyətinin təmin olunması istiqamətində mühüm mərhələ başa çatdı. Bununla da uzun müddət davam edən münaqişənin yaratdığı siyasi vəziyyət əsaslı şəkildə dəyişdi.
Minsk qrupu və onun fəaliyyəti ilə bağlı Prezident İlham Əliyevin səsləndirdiyi qiymətləndirmələr Azərbaycan rəhbərliyinin münaqişənin həlli prosesinə dair mövqeyini əks etdirir. Bu mövzu araşdırılarkən beynəlxalq sənədlər, vasitəçilik təşəbbüsləri və danışıqların nəticələri arasındakı əlaqə nəzərə alınmalıdır. Münaqişənin tarixi təcrübəsi göstərir ki, beynəlxalq qərarların effektivliyi onların həyata keçirilməsi üçün real mexanizmlərin mövcudluğundan da asılıdır.
Bu gün Azərbaycanın qarşısında yeni vəzifələr dayanır. Azad edilmiş ərazilərin bərpası, keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı, regional nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı və sülhün möhkəmləndirilməsi münaqişədən sonrakı mərhələnin əsas istiqamətləridir. Davamlı sülh üçün tərəflər arasında razılaşmaların əldə olunması və öhdəliklərin yerinə yetirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Qarabağ münaqişəsinin tarixi göstərir ki, dövlətin milli maraqlarının müdafiəsi uzunmüddətli strategiya, diplomatik fəaliyyət və təhlükəsizlik imkanlarının uzlaşdırılmasını tələb edir. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası ölkənin tarixində mühüm dönüş yaratmış, eyni zamanda, gələcəkdə sülhün, əməkdaşlığın və regional sabitliyin möhkəmləndirilməsi üçün yeni məsuliyyətlər formalaşdırmışdır.
İsa Bədəlov,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
