Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərin təhlükəsizliyi yalnız hərbi qüdrət, sərhədlərin mühafizəsi və iqtisadi imkanlarla məhdudlaşmır. İnformasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı, sosial şəbəkələrin ictimai rəyə təsir imkanlarının genişlənməsi və müxtəlif ideoloji yanaşmaların sərhədlərdən asılı olmayaraq yayılması ideoloji təhlükəsizlik məsələsini də aktual edir. Bu baxımdan Azərbaycanın dövlətçilik maraqlarının qorunması, milli birliyin möhkəmləndirilməsi və vətəndaşların informasiya təsirlərinə qarşı dayanıqlılığının artırılması ölkənin təhlükəsizlik siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi nəzərdən keçirilir.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayındakı çıxışında ideoloji təhlükəsizlik məsələsinə xüsusi diqqət yetirilməsi bu sahənin dövlət və cəmiyyət üçün əhəmiyyətini gündəmə gətirir. Çıxışda vurğulanan əsas məqamlardan biri fiziki təhlükəsizliklə ideoloji təhlükəsizliyin qarşılıqlı əlaqəsidir. Dövlət sərhədlərinin mühafizəsi ölkənin ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin qorunmasına xidmət etdiyi kimi, informasiya və ideoloji təhdidlərin müəyyənləşdirilməsi də cəmiyyətin daxili sabitliyinin təmin olunması baxımından əhəmiyyət daşıyır. Rəqəmsal mühitdə yayılan məlumatların coğrafi sərhədlərlə məhdudlaşmaması bu istiqamətdə daha sistemli yanaşmanı zəruri edir.
Azərbaycan son illərdə ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası, iqtisadi imkanlarının genişləndirilməsi və beynəlxalq münasibətlərdə fəallığının artması ilə səciyyələnən yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub. Ölkənin xarici siyasətində milli maraqların qorunması, regional əməkdaşlığın inkişafı və beynəlxalq platformalarda iştirak mühüm yer tutur. Belə şəraitdə dövlətin təhlükəsizlik anlayışının yalnız hərbi və siyasi sahələrlə məhdudlaşdırılmaması, cəmiyyətin informasiya mühitinin və ideoloji dayanıqlılığının da diqqətdə saxlanılması aktuallıq qazanır.
İdeoloji təhlükəsizlik sahəsində əsas məsələlərdən biri məlumatların düzgün qiymətləndirilməsi bacarığının inkişaf etdirilməsidir. İnternet və sosial şəbəkələr vasitəsilə yayılan informasiyalar bəzən yoxlanılmamış faktlara, yanlış şərhlərə və emosional təsir vasitələrinə əsaslana bilər. Belə hallarda vətəndaşların məlumatı mənbəyi, məzmunu və məqsədi baxımından təhlil etməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. İnformasiya savadlılığının artırılması, media məzmununa tənqidi yanaşmanın təşviqi və rəqəmsal təhlükəsizlik biliklərinin genişləndirilməsi cəmiyyətin mümkün manipulyasiya cəhdlərinə qarşı müqavimət imkanlarını gücləndirə bilər.
Prezident İlham Əliyev VIII Qurultaydakı çıxışında ideoloji təxribatlardan qorunmaq üçün təhsilin və vətənpərvərliyin əhəmiyyətini vurğulayıb. Bu yanaşma çərçivəsində təhsil yalnız peşə və bilik qazandıran vasitə deyil, həm də vətəndaşın müstəqil düşünmə, müxtəlif məlumatları müqayisə etmə və əsaslandırılmış qərarlar qəbul etmə qabiliyyətini inkişaf etdirən mühüm ictimai institut kimi çıxış edir. Tarixi yaddaşın qorunması, milli-mədəni irsin öyrənilməsi və dövlətçilik ənənələrinin gələcək nəsillərə çatdırılması da bu prosesin mühüm tərkib hissələridir.
İdeoloji təhlükəsizliyin təmin olunması cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin, xüsusilə təhsil müəssisələrinin, ailələrin, media qurumlarının və ictimai institutların birgə fəaliyyətini tələb edir. Bu istiqamətdə aparılan işlər məlumatların sərbəst müzakirəsi, fərqli fikirlərin təhlili və qanunvericiliyə hörmət prinsipləri ilə uzlaşdırılmalıdır. Hər hansı ideoloji təsirin qiymətləndirilməsi zamanı konkret məzmunun, yayılma üsullarının və mümkün nəticələrin araşdırılması obyektiv yanaşma üçün vacibdir.
Azərbaycanın gələcək inkişafı baxımından təhlükəsizlik anlayışının geniş məzmun kəsb etməsi, rəqəmsal mühitdə yaranan risklərin vaxtında müəyyənləşdirilməsi və vətəndaşların maarifləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Milli maraqların qorunması, ictimai həmrəyliyin möhkəmləndirilməsi və informasiya savadlılığının yüksəldilməsi bir-birini tamamlayan istiqamətlərdir. Bu sahədə ardıcıl fəaliyyət dövlətin dayanıqlı inkişafı və cəmiyyətin dəyişən beynəlxalq informasiya mühitinə uyğunlaşması üçün mühüm zəmin yaradır.
Təhsil və tənqidi düşüncə ideoloji təhdidlərə qarşı dayanıqlılığın əsas amilləri kimi
Qloballaşma və rəqəmsal texnologiyaların inkişafı insanların informasiya əldə etmək imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirib. Əvvəllər müəyyən coğrafi ərazilərlə məhdudlaşan məlumatlar hazırda saniyələr ərzində dünyanın müxtəlif ölkələrinə yayıla bilir. Bu proses yeni biliklərin əldə olunmasına və beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsinə şərait yaratmaqla yanaşı, yanlış məlumatların, manipulyativ məzmunun və müxtəlif ideoloji təsirlərin yayılmasını da asanlaşdırır. Belə bir şəraitdə təhsilin keyfiyyəti və tənqidi düşünmə bacarıqları cəmiyyətin informasiya təhlükəsizliyi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayındakı çıxışında ideoloji təhlükəsizlik məsələsinə toxunarkən təhsili əsas vasitələrdən biri kimi qeyd etməsi bu sahənin strateji rolunu ön plana çıxarır. Çıxışda ifadə olunan yanaşmaya görə, bilikli və savadlı insanın yanlış məlumatlara və əsassız iddialara inanmaq ehtimalı azalır. Bu fikir müasir təhsil sisteminin qarşısında duran vəzifələrin yalnız nəzəri biliklərin öyrədilməsi ilə bitmədiyini, eyni zamanda şagird və tələbələrdə müstəqil təhlil qabiliyyətinin formalaşdırılmasının vacibliyini göstərir.
Tənqidi düşüncə insanın qarşılaşdığı məlumatı dərhal qəbul etmək əvəzinə onun mənbəyini araşdırmaq, müxtəlif mövqeləri müqayisə etmək və nəticəni mövcud faktlar əsasında müəyyənləşdirmək bacarığıdır. Sosial şəbəkələrdə geniş yayılan məlumatların hamısının etibarlı mənbələrə əsaslanmadığı nəzərə alınarsa, bu bacarığın əhəmiyyəti daha aydın görünür. Xüsusilə emosional başlıqlar, kontekstdən çıxarılmış fikirlər, saxta hesablar və manipulyativ görüntülər insanın hadisələri yanlış qiymətləndirməsinə səbəb ola bilər. Buna görə də təhsil prosesində informasiya savadlılığına, rəqəmsal təhlükəsizliyə və mənbələrin yoxlanılması üsullarına geniş yer verilməsi məqsədəuyğundur.
İdeoloji təhlükəsizlik baxımından gənclərin maarifləndirilməsi ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Gənclik dövrü dünyagörüşünün, sosial münasibətlərin və şəxsi dəyərlərin formalaşdığı mühüm mərhələdir. Bu dövrdə insan müxtəlif ideyalara, ictimai çağırışlara və rəqəmsal məzmunlara daha çox maraq göstərə bilər. Buna görə də gənclərə yalnız hazır məlumatlar təqdim etmək kifayət etmir; onlara sual vermək, arqumentləri yoxlamaq, fərqli mövqeləri təhlil etmək və şəxsi qənaətlərini əsaslandırmaq imkanı da yaradılmalıdır. Bu yanaşma onların informasiya mühitində daha məsuliyyətli davranmasına kömək edir.
Təhsil müəssisələri ilə yanaşı, ailənin və cəmiyyətin də bu prosesdə rolu böyükdür. Uşaqların internetdən istifadə vərdişlərinin formalaşması, onların qarşılaşdıqları məlumatlar barədə böyüklərlə müzakirə aparması və suallarına əsaslandırılmış cavablar alması sağlam informasiya mədəniyyətinin inkişafına xidmət edir. Müəllimlərin, valideynlərin və media mütəxəssislərinin əməkdaşlığı uşaqların zərərli məzmunla qarşılaşdığı hallarda düzgün istiqamət almasına şərait yarada bilər.
Vətənpərvərlik tərbiyəsi də Prezident İlham Əliyevin çıxışında qeyd edilən mühüm istiqamətlərdəndir. Vətənpərvərlik dövlətin tarixi və mədəni irsinə hörmət, ölkənin inkişafında iştirak, vətəndaşlıq məsuliyyəti və qanunlara riayət kimi prinsiplərlə bağlıdır. Bu anlayışın təhsil prosesində əsaslandırılmış biliklər, tarixi faktlar və vətəndaşlıq dəyərləri əsasında təqdim edilməsi gənclərin öz ölkəsinin keçmişi və bu günü haqqında dolğun təsəvvür qazanmasına imkan yaradır.
Müasir dövrdə təhsilin ideoloji təhlükəsizliklə əlaqəsi həm də elmi dünyagörüşünün inkişafı ilə ölçülür. Elmi yanaşma faktlarla fərziyyələri fərqləndirməyə, səbəb-nəticə əlaqələrini müəyyənləşdirməyə və iddiaları sübutlar əsasında qiymətləndirməyə imkan verir. Bu keyfiyyətlər insanı yalnız yanlış informasiyalardan deyil, eyni zamanda düşünülməmiş qərarlardan da qoruyur.
Beləliklə, təhsilin inkişafı, tənqidi düşüncə bacarıqlarının gücləndirilməsi və informasiya savadlılığının genişləndirilməsi ideoloji təhlükəsizliyin təmin olunmasında bir-birini tamamlayan amillərdir. Gənc nəslin bilikli, araşdırma aparmağı bacaran və məsuliyyətli vətəndaşlar kimi yetişməsi cəmiyyətin intellektual potensialını artırmaqla yanaşı, rəqəmsal mühitdə meydana çıxan risklərin daha düzgün qiymətləndirilməsinə də şərait yaradır.
Nazənin Həmzəyeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
