Prezident İlham Əliyevin oktyabrın 15-də Bakıda keçirilən Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin 7-ci Zirvə Görüşündəki çıxışı beynəlxalq təşkilatların fəaliyyətində mühüm əhəmiyyət daşıyan məsələlərdən birini – qəbul edilmiş qərarların icrasını yenidən gündəmə gətirmişdir. Dövlət başçısının Azərbaycanın uzun illər ərzində üzləşdiyi işğal təcrübəsinə istinad etməsi beynəlxalq hüququn yalnız sənədlərdə təsbit olunmasının kifayət etmədiyini, onun real həyatda tətbiqini təmin edən mexanizmlərin də zəruri olduğunu göstərir.
Beynəlxalq təşkilatlar dövlətlər arasında münasibətlərin tənzimlənməsi, münaqişələrin qarşısının alınması və ümumi təhlükəsizlik problemlərinin həlli məqsədilə yaradılmışdır. Onların fəaliyyəti ölkələr arasında dialoqun təşkilinə, hüquqi normaların inkişafına və ortaq qərarların qəbuluna imkan verir. Bununla belə, bu qurumların səmərəliliyi yalnız müzakirələrin keçirilməsi və sənədlərin qəbul edilməsi ilə ölçülə bilməz. Əsas meyar qəbul olunmuş qərarların nəticə verməsi və dövlətlərin üzərinə götürdüyü öhdəliklərin yerinə yetirilməsidir.
Azərbaycanın münaqişə dövründə üzləşdiyi vəziyyət beynəlxalq qərarların icrası ilə bağlı problemlərin nə qədər ciddi nəticələr doğura biləcəyini nümayiş etdirir. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi dörd qətnamədə Ermənistan qüvvələrinin işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərindən çıxarılması tələb olunsa da, həmin sənədlər uzun illər ərzində həyata keçirilməmişdir. Bu müddətdə işğal davam etmiş, əhalinin doğma torpaqlarına qayıtması mümkün olmamış, şəhər və kəndlər dağıdılmışdır. Belə şəraitdə beynəlxalq hüququn tələbləri ilə faktiki vəziyyət arasında ciddi ziddiyyət yaranmışdır.
Qətnamələrin icrasının təmin olunmaması beynəlxalq sistemə inamı zəiflədən amillərdəndir. Dövlətlər beynəlxalq təşkilatlara müraciət edərkən onların hüquqi və siyasi müdafiə mexanizmlərinin işlək olacağına ümid edirlər. Lakin qəbul edilmiş qərarlar uzun müddət nəticəsiz qaldıqda həmin mexanizmlərin etibarlılığı sual altına düşür. Bu vəziyyət digər münaqişə tərəflərinə də yanlış mesaj verə və beynəlxalq öhdəliklərə əməl etməməyin ciddi nəticə doğurmayacağı barədə təsəvvür yarada bilər.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında ATƏT-in Minsk qrupunun fəaliyyəti ilə bağlı səsləndirilən fikirlər də münaqişələrin həlli mexanizmlərinin nəticəyönümlü olmasının vacibliyini vurğulayır. Uzun illər davam edən danışıqlar Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasına gətirib çıxarmamış, problemin həlli üçün real irəliləyiş əldə edilməmişdir. Bu təcrübə göstərir ki, vasitəçilik prosesləri münaqişəni qeyri-müəyyən müddətə saxlamaq üçün deyil, onun səbəblərini aradan qaldırmaq üçün həyata keçirilməlidir.
Beynəlxalq hüququn səmərəliliyini artırmaq üçün qəbul edilmiş qərarların icrasına nəzarət mexanizmləri təkmilləşdirilməlidir. Hüquqi öhdəlikləri yerinə yetirməyən tərəflərin məsuliyyəti aydın müəyyənləşdirilməli, münaqişələrin dərinləşməsinin qarşısını almaq üçün vaxtında tədbirlər görülməlidir. Bu yanaşma dövlətlərin hüquqlarının qorunmasına və beynəlxalq münasibətlərdə məsuliyyət prinsipinin gücləndirilməsinə xidmət edə bilər.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası beynəlxalq təşkilatların qərarlarının icrası ilə bağlı müzakirələr üçün mühüm təcrübədir. Ölkəmiz uzun müddət diplomatik həll yolunu dəstəkləmiş, beynəlxalq hüquqa əsaslanan mövqeyini müdafiə etmişdir. Lakin münaqişənin uzanması və işğalın davam etməsi Azərbaycanın öz suveren hüquqlarını təmin etmək üçün hərbi vasitələrdən istifadə etməsinə gətirib çıxarmışdır. 2020-ci ildə Vətən müharibəsi və 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilmiş antiterror tədbirləri nəticəsində ölkənin ərazi bütövlüyü və suverenliyi tam bərpa olunmuşdur.
Bu hadisələr göstərir ki, münaqişələrin vaxtında həlli üçün beynəlxalq institutların prinsipial və ardıcıl mövqeyi vacibdir. Əgər hüquqi tələblər vaxtında yerinə yetirilsə, münaqişələrin uzun müddət davam etməsinin, humanitar böhranların yaranmasının və yeni hərbi qarşıdurmaların qarşısı alına bilər. Buna görə də beynəlxalq təşkilatların fəaliyyəti preventiv diplomatiya, erkən xəbərdarlıq və hüquqi məsuliyyət mexanizmləri ilə tamamlanmalıdır.
AQEM kimi çoxtərəfli platformalar bu məsələlərin müzakirəsi üçün əlverişli imkan yaradır. Müxtəlif dövlətlərin nümayəndələrinin iştirakı ilə təhlükəsizlik problemlərinin təhlil edilməsi, etimad tədbirlərinin hazırlanması və qarşılıqlı məsləhətləşmələrin genişləndirilməsi münaqişələrin qarşısının alınmasına töhfə verə bilər. Təşkilat çərçivəsində əməkdaşlığın inkişafı beynəlxalq münasibətlərdə güc amilinin deyil, hüquqi və diplomatik mexanizmlərin üstün tutulmasına şərait yaratmalıdır.
Azərbaycanın AQEM-ə sədrliyi dövründə təşkilatın institusional və hüquqi baxımdan gücləndirilməsinə diqqət yetirilməsi də bu kontekstdə əhəmiyyətlidir. Təşkilatın imkanlarının artırılması, üzv dövlətlər arasında dialoqun dərinləşdirilməsi və ortaq təşəbbüslərin həyata keçirilməsi onun beynəlxalq proseslərdə rolunu möhkəmləndirir. Belə platformalar yalnız fikir mübadiləsi məkanı deyil, həm də əməkdaşlıq üçün konkret istiqamətlər müəyyənləşdirən vasitə olmalıdır.
Qlobal təhlükəsizliyin təmin olunması bütün dövlətlərin marağındadır. Müharibələrin və münaqişələrin qarşısının alınması, beynəlxalq hüququn nüfuzunun qorunması və qəbul edilmiş qərarların icrası üçün ortaq məsuliyyət tələb olunur. Prezident İlham Əliyevin AQEM Zirvə Görüşündə səsləndirdiyi fikirlər beynəlxalq təşkilatların fəaliyyətində nəticəliliyin artırılmasının və hüquqi prinsiplərin ardıcıl tətbiqinin vacibliyini bir daha ortaya qoyur. Bu istiqamətdə atılacaq addımlar daha sabit, etibarlı və ədalətli beynəlxalq münasibətlər sisteminin formalaşmasına kömək edə bilər.
Fatma İsmayılova,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
