Müasir dünyanın qarşısında duran ən mürəkkəb problemlərdən biri münaqişələrin qarşısının alınması və artıq başlanmış müharibələrin dayandırılmasıdır. Silahlı qarşıdurmalar insan tələfatına, məcburi köçkünlüyə, iqtisadi itkilərə və mədəni irsin dağıdılmasına səbəb olmaqla yanaşı, xalqlar arasında uzunmüddətli inamsızlıq yaradır. Müharibəni dayandırmaq üçün siyasi iradə, beynəlxalq hüquqa hörmət və tərəflərin gələcəyə yönəlmiş qərarlar qəbul etmək bacarığı tələb olunur. Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin Bakıda keçirilən VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunda münaqişələrin həlli, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası və Ermənistanla sülh təşəbbüsləri barədə səsləndirdiyi fikirlər xüsusi diqqət çəkir.
Dövlət başçısı çıxışında Azərbaycanın uzun illər ərzində ərazi bütövlüyünün bərpası məqsədilə danışıqlarda iştirak etdiyini, lakin bu prosesin gözlənilən nəticəni vermədiyini bildirdi. Onun sözlərinə görə, münaqişənin uzun müddət həll olunmamış qalması ərazilərin işğal altında saxlanmasına və insanların fundamental hüquqlarının pozulmasına gətirib çıxarmışdı. Prezident bu məsələyə toxunarkən BMT Nizamnaməsində təsbit olunmuş özünümüdafiə hüququna istinad edərək Azərbaycanın öz ərazi bütövlüyünü bərpa etdiyini vurğuladı.
Azərbaycanın münaqişə ilə bağlı mövqeyinin mühüm istiqamətlərindən biri beynəlxalq hüququn prinsiplərinin ardıcıl şəkildə müdafiə olunmasıdır. Dövlət başçısı BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi və Ermənistan qoşunlarının Azərbaycan ərazilərindən çıxarılmasını tələb edən qətnamələrin uzun illər icra edilmədiyini xatırlatdı. Bu məsələ beynəlxalq münasibətlər sistemində qərarların qəbul edilməsi ilə onların yerinə yetirilməsi arasında mövcud ola bilən fərqi göstərir. Beynəlxalq təşkilatların nüfuzunun qorunması üçün yalnız hüquqi sənədlərin qəbul edilməsi kifayət deyil; həmin sənədlərin icrasını təmin edən mexanizmlər də işlək olmalıdır.
2020-ci ildə baş vermiş İkinci Qarabağ müharibəsi və 2023-cü ildə keçirilmiş antiterror əməliyyatı nəticəsində Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam bərpa etdiyini bəyan edib. Prezident İlham Əliyev forumdakı çıxışında bu hadisələri beynəlxalq hüquq çərçivəsində ərazi bütövlüyünün təmin olunması və ədalətin bərpası kontekstində təqdim etdi. Bu mərhələ Azərbaycanın müasir tarixində mühüm dönüş nöqtəsi olmaqla yanaşı, ölkənin sonrakı siyasi gündəliyində sülh və regional əməkdaşlıq məsələlərini ön plana çıxardı.
Münaqişənin başa çatması ilə sülhün qurulması arasında mühüm fərq vardır. Hərbi əməliyyatların dayanması təhlükəsizlik baxımından vacib olsa da, uzunmüddətli sabitliyin təmin edilməsi üçün siyasi razılaşmalar, qarşılıqlı öhdəliklər, etimad tədbirləri və gələcək əməkdaşlıq imkanları formalaşdırılmalıdır. Prezident İlham Əliyev çıxışında Azərbaycanın Ermənistanla sülh təşəbbüsünün irəli sürülməsinə xüsusi diqqət ayırdı. O, ötən ilin yayında sülh sazişi layihəsinin paraflanmasını qeyd edərək sonsuz müharibələrin davam etdirilməsində maraqlı olmadıqlarını bildirdi.
Dövlət başçısının səsləndirdiyi fikirlərdə müharibədən sonra qisasçılıq siyasətinin davam etdirilməməsi və zəruri məqamda dayanaraq sülhə üstünlük verilməsi məsələsi mühüm yer tuturdu. Bu yanaşma münaqişələrin idarə olunması baxımından əhəmiyyətli məqamı üzə çıxarır: hərbi üstünlük əldə etmək siyasi məqsədlərin həyata keçirilməsi üçün imkan yaratsa da, davamlı sabitlik yalnız gələcəyə yönəlmiş qərarlarla təmin oluna bilər. Sülhün qurulması tərəflərdən emosiyaları, tarixi təcrübəni və ictimai gözləntiləri nəzərə almaqla yanaşı, yeni qarşıdurmaların qarşısını almağa xidmət edən məsuliyyətli davranış tələb edir.
Azərbaycanın təcrübəsi digər münaqişələr üçün eyni nəticənin avtomatik şəkildə təkrarlanacağı anlamına gəlmir. Hər bir münaqişənin öz tarixi, siyasi, coğrafi və təhlükəsizlik xüsusiyyətləri vardır. Bununla belə, beynəlxalq hüquqa hörmət, ərazi bütövlüyünün tanınması, müharibənin dayandırılması üçün siyasi iradənin nümayiş etdirilməsi və sülh imkanlarının vaxtında dəyərləndirilməsi ümumi əhəmiyyətə malik prinsiplərdir. Prezidentin forumda qeyd etdiyi kimi, müharibələrin başlanması bəzən asan, onların başa çatdırılması isə son dərəcə çətin olur. Buna görə də beynəlxalq ictimaiyyət münaqişələrin dərinləşməsinin qarşısını almağa və mövcud problemlərin həllinə yönəlmiş mexanizmlərin gücləndirilməsinə diqqət yetirməlidir.
Münaqişələrin nəticələri yalnız siyasi sərhədlərlə məhdudlaşmır. İşğal və zorakılıq insanların doğma yurdlarından didərgin düşməsinə, tarixi abidələrin dağıdılmasına, dini məkanların zərər görməsinə və mədəni yaddaşın zədələnməsinə səbəb olur. Prezident İlham Əliyev çıxışında işğal dövründə Azərbaycan ərazilərində dini və tarixi irsə vurulmuş zərəri, o cümlədən məscidlərin dağıdılmasını xatırlatdı. Bu məsələlər göstərir ki, sülhün əhəmiyyəti insanların təhlükəsizliyinin təmin olunması ilə yanaşı, tarixi yaddaşın, mədəniyyətin və gələcək nəsillərə ötürülməli olan irsin qorunmasında da özünü göstərir.
Mədəniyyətlərarası dialoq münaqişələrin qarşısının alınması üçün əlavə imkanlar yarada bilər. Fərqli cəmiyyətlərin bir-birini daha yaxşı tanıması, dini və etnik stereotiplərin aradan qaldırılması, təhsil və mədəniyyət sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi düşmənçilik düşüncəsinin zəifləməsinə kömək edə bilər. Lakin dialoq beynəlxalq hüququn və siyasi məsuliyyətin əvəzi deyil. Onun səmərəli olması üçün hüquqi prinsiplər, qarşılıqlı öhdəliklər və real əməkdaşlıq mexanizmləri ilə tamamlanması vacibdir.
Azərbaycanın münaqişədən sonrakı mərhələdə sülh təşəbbüslərini gündəmə gətirməsi Cənubi Qafqazda yeni münasibətlər sisteminin formalaşması baxımından əhəmiyyətlidir. Regional sabitliyin möhkəmlənməsi nəqliyyat əlaqələrinin inkişafına, iqtisadi əməkdaşlığın genişlənməsinə və xalqlar arasında normal münasibətlərin yaranmasına şərait yarada bilər. Bunun üçün əldə olunan razılaşmaların praktik nəticələrə çevrilməsi, tərəflərin öhdəliklərinə əməl etməsi və gələcək nəsillərin münaqişəsiz şəraitdə yaşamasına imkan verən mühitin yaradılması vacibdir.
VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunda Prezident İlham Əliyevin çıxışı Azərbaycanın təhlükəsizlik və sülh məsələlərinə yanaşmasının əsas istiqamətlərini beynəlxalq auditoriyanın diqqətinə çatdırdı. Bu çıxışın mühüm məzmunu ondan ibarətdir ki, ədalətin bərpası, beynəlxalq hüququn müdafiəsi və sülh təşəbbüsləri bir-birindən ayrı məsələlər deyil. Davamlı sülh üçün keçmişdə baş vermiş hadisələrdən nəticə çıxarmaq, yeni münaqişələrin qarşısını almaq və xalqların gələcəyini qarşıdurma deyil, əməkdaşlıq üzərində qurmaq lazımdır.
Təhmasib Məmmədov,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
