Azərbaycanın müasir tarixində elə hadisələr var ki, onların əhəmiyyəti yalnız baş verdiyi günlə məhdudlaşmır, sonrakı onilliklərin siyasi mənzərəsinə də təsir göstərir. 8 Noyabr və 20 Sentyabr belə tarixlərdəndir. Bu tarixlərdən biri Qarabağ müharibəsinin gedişində həlledici dönüşün, digəri isə Azərbaycanın dövlət suverenliyinin tam bərpasının simvoluna çevrilib. Prezident İlham Əliyevin Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayında səsləndirdiyi fikirlərdə də bu iki tarixi hadisənin xüsusi əhəmiyyəti vurğulanır.
Azərbaycanın Zəfər tarixini yalnız hərbi əməliyyatların xronologiyası kimi təqdim etmək həmin dövrün siyasi mahiyyətini tam əks etdirməz. Burada uzun illər ərzində aparılan diplomatik fəaliyyət, beynəlxalq təşkilatlarda verilən mübarizə, ölkənin iqtisadi və hərbi potensialının gücləndirilməsi, cəmiyyətin milli məsələlər ətrafında birləşməsi və dövlətin strateji məqsədlərindən geri çəkilməməsi kimi çoxsaylı amillər mövcuddur.
1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan ciddi siyasi, iqtisadi və hərbi problemlərlə üzləşmişdi. Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi nəticəsində ölkənin əraziləri işğal edilmiş, yüz minlərlə insan doğma torpaqlarından didərgin düşmüşdü. Münaqişənin həlli üçün beynəlxalq vasitəçilik mexanizmləri yaradılsa da, uzun müddət real nəticə əldə olunmadı. ATƏT-in Minsk qrupu 1992-ci ildən etibarən prosesdə iştirak edən əsas formatlardan biri idi. Azərbaycan rəhbərliyinin illər sonra verdiyi qiymətləndirmələrdə həmin formatın münaqişənin həllini təmin etmədiyi və status-kvonun uzun müddət davam etdiyi vurğulanır.
Bu şəraitdə Azərbaycanın dövlət siyasətində əsas istiqamətlərdən biri güclü və müstəqil dövlət quruculuğu oldu. Dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, iqtisadi imkanların artırılması və müdafiə potensialının gücləndirilməsi sonrakı illərdə ölkənin xarici və təhlükəsizlik siyasətinə daha geniş imkanlar yaratdı.
2020-ci il bu prosesdə mühüm dönüş nöqtəsi oldu. 44 günlük müharibə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində əsas mərhələlərdən birini təşkil etdi. Şuşanın azad edilməsi ilə nəticələnən hərbi əməliyyatlar Azərbaycanın hərbi tarixində xüsusi yer tutdu və noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanatla döyüş əməliyyatları dayandırıldı.
Lakin 2020-ci ilin noyabrından sonra bütün problemlər avtomatik şəkildə aradan qalxmadı. Qarabağda separatçı strukturun və Ermənistan silahlı qüvvələrinin mövcudluğu məsələsi Azərbaycan üçün dövlət suverenliyi ilə bağlı əsas problemlərdən biri olaraq qalırdı. Azərbaycan müxtəlif mərhələlərdə bu məsələnin siyasi və diplomatik yollarla həllinə çalışdığını bəyan edirdi.
2023-cü ilin sentyabrına qədər baş verən proseslər göstərdi ki, Azərbaycanın qarşısında hələ də ciddi təhlükəsizlik məsələləri qalır. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi çıxışlarında həmin dövrdə bölgədə qanunsuz silahlı birləşmələrin mövcudluğu və müxtəlif təxribatların baş verməsi məsələləri gündəmə gətirilirdi.
Sentyabrın 19-da başlayan antiterror tədbirləri bu baxımdan yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Əməliyyatın əsas məqsədləri arasında Azərbaycanın konstitusiya quruluşunun bərpası və qanunsuz silahlı birləşmələrin tərksilah edilməsi dayanırdı. Əməliyyat 23 saat davam etdi və sentyabrın 20-də başa çatdı.
20 Sentyabrın siyasi mahiyyəti məhz burada ortaya çıxır. Əgər 8 Noyabr Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasına aparan hərbi Zəfərin rəmzidirsə, 20 Sentyabr bütün ölkə ərazisində dövlət hakimiyyətinin və qanunun aliliyinin təmin olunmasının simvoludur. 2024-cü ildə imzalanmış Prezident Sərəncamı ilə bu tarix Dövlət Suverenliyi Günü elan edilib.
İki tarix arasındakı bağlılıq Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin bütövlüyünü göstərir. Ərazi bütövlüyü olmadan dövlət suverenliyinin tam təmin edilməsi mümkün deyil. Eyni zamanda, ərazi bütövlüyünün bərpası ilə proses başa çatmır; dövlətin həmin ərazilərdə hüquqi, inzibati və sosial sistemlərini tam şəkildə həyata keçirməsi də vacibdir. Bu baxımdan 2020 və 2023-cü illərin hadisələri bir-birini tamamlayan tarixi mərhələlər kimi qiymətləndirilə bilər.
Bu uğurların arxasında xalqın mövqeyi də dayanır. Müharibə dövründə və ondan sonrakı mərhələdə cəmiyyətin böyük hissəsinin ərazi bütövlüyü və suverenlik məsələlərinə həssas münasibəti siyasi proseslərdə özünü göstərib. Prezidentin VIII Qurultayda qeyd etdiyi “vahid mövqe” anlayışı da bu ictimai-siyasi həmrəyliyə diqqət çəkir.
Xalqın həmrəyliyi hərbi əməliyyatların nəticəsi ilə məhdudlaşmır. Şəhid ailələrinə dövlət qayğısı, qazilərin sosial təminatı, azad edilmiş ərazilərin bərpası və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıtması da Zəfərdən sonrakı dövlət siyasətinin mühüm istiqamətləridir.
Şəhidlərin xatirəsi isə bütün bu prosesin mənəvi əsaslarından biridir. Qarabağın azadlığı uğrunda canından keçən insanların fədakarlığı olmadan bu tarixi yol haqqında danışmaq mümkün deyil. Hər bir Zəfər bayramının arxasında itkilərin ağrısı və qəhrəmanların həyat yolu dayanır. Buna görə də 8 Noyabr və 20 Sentyabr yalnız təntənə tarixləri deyil, həm də milli yaddaş günləridir.
2023-cü ilin sentyabrından sonra Azərbaycanın qarşısında yeni vəzifələr meydana çıxıb. Ərazi bütövlüyünün və suverenliyin təmin olunması ilə yanaşı, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun yenidən qurulması, əhalinin mərhələli şəkildə doğma torpaqlarına qayıtması, iqtisadi fəaliyyətin canlandırılması və dayanıqlı yaşayış mühitinin yaradılması əsas prioritetlər sırasındadır. Prezidentin “Böyük Qayıdış” proqramı çərçivəsində azad edilmiş ərazilərdə şəhər və kəndlərin bərpası istiqamətində geniş layihələr həyata keçirilir.
Bu quruculuq prosesi Zəfərin davam edən mərhələsi kimi də xarakterizə oluna bilər. Çünki torpağın azad edilməsi ilə yanaşı, onun yenidən yaşayış məkanına çevrilməsi, insanların doğma yerlərində təhlükəsiz və rahat həyatının təmin olunması da mühüm məqsəddir.
Azərbaycanın əldə etdiyi nəticələr regionun siyasi mənzərəsinə də təsir göstərib. 2020-ci ildən sonra Cənubi Qafqazda nəqliyyat, iqtisadi əməkdaşlıq və regional kommunikasiyalarla bağlı yeni imkanlar meydana çıxıb. Qarabağ məsələsinin hərbi mərhələsinin başa çatması ilə diqqət tədricən regionda uzunmüddətli sülh və əməkdaşlıq məsələlərinə yönəlib.
Azərbaycanın dövlət siyasətində bu mərhələnin əsas xüsusiyyətlərindən biri də Zəfərin yeni qarşıdurmaların səbəbinə deyil, regional inkişaf üçün imkanlara çevrilməsi məsələsidir. Prezident İlham Əliyev 2023-cü ilin oktyabrında Zəngilanda çıxışı zamanı Azərbaycanın Ermənistanın ərazi bütövlüyünü tanıdığını və sülhə hazır olduğunu bildirmişdi.
Beləliklə, 8 Noyabr və 20 Sentyabr tarixləri yalnız keçmiş hərbi hadisələri xatırladan günlər deyil. Onlar Azərbaycan dövlətçiliyinin müxtəlif mərhələlərini bir xətt üzərində birləşdirir. Birinci tarix ərazi bütövlüyünün bərpasında həlledici hərbi uğuru, ikinci tarix isə dövlət suverenliyinin tam təmin olunmasını ifadə edir.
Bu yolun əsas dayaqları isə dövlətin siyasi iradəsi, ordunun hazırlığı, iqtisadi imkanlar, diplomatik fəaliyyət və cəmiyyətin milli məsələlər ətrafında həmrəyliyidir. Azərbaycanın Zəfər tarixinin gələcək nəsillərə ötürülməsi də məhz bu amillərin birlikdə öyrənilməsini tələb edir.
Bu gün Qarabağda dalğalanan Azərbaycan bayrağı yalnız hərbi qələbənin deyil, dövlət suverenliyinin və milli iradənin də rəmzidir. 20 Sentyabr tarixinin Dövlət Suverenliyi Günü kimi təsis edilməsi bu tarixi yaddaşın dövlət səviyyəsində qorunmasına xidmət edir.
Azərbaycanın qarşısında indi başqa bir tarixi məsuliyyət dayanır: əldə edilmiş Zəfərin nəticələrini davamlı sülhə, təhlükəsizliyə, iqtisadi inkişafa və firavan həyata çevirmək. Qarabağda aparılan quruculuq, Böyük Qayıdış və regionda yeni əməkdaşlıq imkanlarının genişlənməsi bu mərhələnin əsas istiqamətləridir.
8 Noyabr və 20 Sentyabr Azərbaycanın yaddaşında iki ayrı tarix kimi qeyd olunsa da, onların siyasi məzmununu birləşdirən ümumi xətt var: dövlətin öz ərazisi və gələcəyi üzərində tam məsuliyyət daşıması. Bu baxımdan hər iki tarix müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin formalaşmasında xüsusi əhəmiyyətə malikdir.
Zümrüd Əliyeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
