
Azərbaycanın dövlətçilik tarixində ərazi bütövlüyünün və suverenliyin bərpası uzun illər ərzində milli siyasətin əsas məsələlərindən biri olmuşdur. Qarabağ münaqişəsi ölkənin siyasi, iqtisadi və sosial həyatına dərin təsir göstərmiş, yüz minlərlə insanın doğma yaşayış yerlərindən didərgin düşməsinə və geniş ərazilərin dağıntılara məruz qalmasına səbəb olmuşdur. 2020-ci ildə Vətən müharibəsində əldə edilən Qələbə və 2023-cü ildə Azərbaycanın bütün ərazisində suverenliyin tam bərpası bu tarixi problemin yeni mərhələyə keçməsini təmin etdi. Xankəndi və Şuşa kimi şəhərlər isə Azərbaycanın tarixi, mədəniyyəti və müasir dövlətçilik gündəliyi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranması da ərazi bütövlüyü probleminin kəskinləşdiyi və müstəqil dövlətin ciddi sınaqlarla üzləşdiyi dövrə təsadüf edir. 21 noyabr 1992-ci ildə Naxçıvanda təsis olunan partiyanın fəaliyyətində dövlət müstəqilliyinin qorunması, siyasi sabitliyin təmin olunması və milli maraqların müdafiəsi əsas istiqamətlərdən idi. Həmin illərdə ölkənin qarşısında duran çətinliklər dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsini, müdafiə imkanlarının artırılmasını və beynəlxalq münasibətlərdə Azərbaycanın mövqeyinin qorunmasını tələb edirdi.
Heydər Əliyevin rəhbərliyi dövründə dövlət quruculuğunun əsaslarının möhkəmləndirilməsi, iqtisadi potensialın inkişaf etdirilməsi və beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi istiqamətində addımlar atıldı. Sonrakı illərdə Azərbaycanın iqtisadi və müdafiə imkanlarının artırılması ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həyata keçirilən strategiyanın mühüm hissəsinə çevrildi. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi dövründə ordu quruculuğu, hərbi-texniki imkanların genişləndirilməsi və diplomatik fəaliyyət ölkənin təhlükəsizlik siyasətinin əsas istiqamətləri sırasında yer aldı.
2020-ci ilin payızında baş verən Vətən müharibəsi Azərbaycanın müasir tarixində dönüş nöqtəsi oldu. Azərbaycan Ordusunun əməliyyatları nəticəsində bir sıra şəhər və rayonlar işğaldan azad edildi. Noyabrın 8-də Şuşanın azad olunması müharibənin gedişində mühüm hadisə kimi tarixə düşdü. Şuşa yalnız coğrafi mövqeyinə görə deyil, Azərbaycan musiqisinin, ədəbiyyatının, memarlığının və mədəni yaddaşının mühüm mərkəzlərindən biri olması baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şəhərin azad olunması ölkənin tarixi-mədəni irsinin qorunması və bərpası məsələlərini yenidən gündəmə gətirdi.
Vətən müharibəsindən sonra regionda yeni siyasi və təhlükəsizlik reallıqları yarandı. 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən lokal antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycanın suverenliyi ölkənin bütün ərazisində tam bərpa edildi. Bu proses Xankəndi də daxil olmaqla, Qarabağ bölgəsində dövlətin konstitusion quruluşunun və hüquqi yurisdiksiyasının təmin edilməsi baxımından yeni mərhələ oldu. YAP-ın VIII Qurultayının ərazi bütövlüyünün və suverenliyin tam bərpasından sonra keçirilməsi də partiyanın fəaliyyətinin həyata keçirildiyi tarixi şəraitin dəyişməsini ifadə edən siyasi məqam kimi təqdim edilmişdir. (YAP)
Şuşanın azad olunması ilə başlayan yeni mərhələdə şəhərin bərpası və mədəni həyatının canlandırılması mühüm vəzifələrdən birinə çevrildi. Tarixi binaların, dini və mədəni abidələrin qorunması, yolların və kommunal infrastrukturun yenilənməsi, yaşayış və ictimai obyektlərin inşası şəhərin gələcək inkişafının əsas istiqamətlərindəndir. Şuşanın mədəniyyət paytaxtı kimi rolu onun yalnız tarixi məkan deyil, həm də müasir mədəni tədbirlərin, yaradıcılıq təşəbbüslərinin və turizmin inkişaf etdiyi şəhər kimi formalaşmasını nəzərdə tutur.
Xankəndinin gələcək inkişafı da genişmiqyaslı sosial və iqtisadi vəzifələrlə bağlıdır. Şəhərdə yaşayışın davamlı təşkili, infrastrukturun bərpası, təhsil və səhiyyə xidmətlərinin yaradılması, iqtisadi fəaliyyət imkanlarının genişləndirilməsi və ictimai həyatın canlandırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Hər hansı ərazidə suverenliyin təmin olunması dövlət qurumlarının fəaliyyətindən əlavə, insanların təhlükəsizliyi, hüquqları və gündəlik ehtiyaclarının təmin edilməsini də tələb edir. Davamlı inkişaf üçün yerli infrastrukturla yanaşı, məşğulluq, sosial xidmətlər və iqtisadi imkanlar da formalaşdırılmalıdır.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan yenidənqurma işləri Böyük Qayıdış proqramı ilə sıx bağlıdır. Keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıtması yalnız mənzillərin tikilməsi ilə yekunlaşmır. İnsanların işlə təmin olunması, uşaqların təhsilə çıxışı, səhiyyə xidmətlərinin əlçatanlığı, nəqliyyat əlaqələrinin qurulması və sosial mühitin bərpası da bu prosesin ayrılmaz hissəsidir. Qayıdışın uzunmüddətli və dayanıqlı olması üçün bütün bu istiqamətlərin əlaqəli şəkildə inkişaf etdirilməsi vacibdir.
Qarabağın bərpasında mədəni irsin qorunması ayrıca məsuliyyət yaradır. Şuşa və digər yaşayış məntəqələri Azərbaycan tarixinin, memarlığının, musiqisinin və ədəbi ənənələrinin mühüm izlərini daşıyır. Tarixi abidələrin bərpası elmi əsaslara söykənməli, memarlıq xüsusiyyətləri qorunmalı və gələcək nəsillər üçün əlçatan olmalıdır. Eyni zamanda, bölgənin təbii sərvətlərinin qorunması, şəhərsalma prosesində ekoloji meyarların nəzərə alınması və müasir infrastrukturun dayanıqlı prinsiplərlə qurulması uzunmüddətli inkişaf baxımından vacibdir.
Yeni Azərbaycan Partiyasının tarixi və fəaliyyəti Azərbaycanın dövlətçilik prosesləri ilə əlaqəli olsa da, ərazi bütövlüyünün bərpası çoxsaylı amillərin birgə təsiri nəticəsində mümkün olmuşdur. Dövlətin uzunmüddətli siyasəti, ordunun fəaliyyəti, iqtisadi imkanların artırılması, diplomatik proseslər və xalqın dəstəyi bu tarixi mərhələnin müxtəlif tərəflərini təşkil edir. Bu səbəbdən suverenliyin bərpasını yalnız bir siyasi təşkilatın fəaliyyəti ilə izah etmək düzgün olmaz. Hadisələrin tarixi əhəmiyyəti dövlət institutlarının, hərbi qüvvələrin və cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin rolunun birlikdə nəzərə alınmasını tələb edir.
Ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra Azərbaycanın qarşısında yeni inkişaf gündəliyi formalaşıb. Azad edilmiş ərazilərin iqtisadi potensialının reallaşdırılması, regional nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı, turizmin genişləndirilməsi, kənd təsərrüfatının bərpası və müasir texnologiyaların tətbiqi bu gündəliyin əsas istiqamətlərindəndir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun ölkənin iqtisadi həyatına inteqrasiyası yeni iş yerlərinin yaradılmasına, əhalinin qayıdışına və bölgələrarası əlaqələrin möhkəmlənməsinə töhfə verə bilər.
Xankəndidən Şuşaya uzanan suverenlik yolu Azərbaycan dövlətçiliyinin müasir tarixində mühüm məna daşıyır. Bu yol uzun illər davam edən münaqişənin nəticələrinin aradan qaldırılması, ərazi bütövlüyünün bərpası və azad edilmiş ərazilərdə yeni həyatın qurulması ilə bağlıdır. Yeni Azərbaycan Partiyasının tarixi də ölkənin siyasi inkişafının bu mərhələləri ilə əlaqəli şəkildə nəzərdən keçirilə bilər. Bununla belə, tarixi nailiyyətlərin gələcək üçün davamlı nəticələrə çevrilməsi bərpa işlərinin keyfiyyətindən, sosial rifahın yüksəldilməsindən, hüquqi təminatların möhkəmləndirilməsindən və bölgədə uzunmüddətli sülhün qorunmasından asılıdır.
Bu gün əsas vəzifə qazanılmış nəticələri gündəlik həyatda hiss olunan inkişafa çevirməkdir. Şuşanın mədəni irsinin yaşadılması, Xankəndidə sosial-iqtisadi həyatın inkişafı, keçmiş məcburi köçkünlərin təhlükəsiz və davamlı qayıdışı və azad edilmiş ərazilərin ölkənin ümumi iqtisadi sisteminə inteqrasiyası uzunmüddətli əməkdaşlıq tələb edir. Suverenliyin bərpası tarixi mərhələ olsa da, bu ərazilərdə rifahın, sabitliyin və inkişafın təmin edilməsi davamlı dövlətçilik fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən biri olaraq qalır.
Təhmasib Məmmədova,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı



