
Qarabağın qədim yaşayış məskənlərindən biri olan Ağdam Azərbaycanın tarixi yaddaşında, milli-mənəvi dəyərlər sistemində və ictimai həyatında xüsusi yer tutur. Bu şəhərin adı çəkiləndə insanın düşüncəsində ilk növbədə geniş Qarabağ düzləri, zəhmətkeş insanların qurub-yaratdığı yurd, zəngin mədəniyyət ənənələri və torpağa bağlılıq hissi canlanır. Ağdam yalnız coğrafi məkan deyil, həm də bir xalqın öz köklərinə, keçmişinə və gələcəyinə olan bağlılığını ifadə edən mənəvi ünvanlardan biridir. Onun taleyi Azərbaycan tarixinin müxtəlif mərhələləri ilə sıx bağlıdır. Şəhərin inkişaf yolu, üzləşdiyi ağır sınaqlar və bu gün yenidən qurulması xalqımızın iradəsini, mübarizə əzmini və doğma torpaqlara sədaqətini aydın şəkildə nümayiş etdirir.
Ağdamın tarixi keçmişi bu ərazidə formalaşmış yaşayış ənənələri, kənd təsərrüfatı mədəniyyəti, sənətkarlıq və ticarət münasibətləri ilə səciyyələnir. Qarabağın əlverişli coğrafi mövqeyində yerləşən şəhər tarixən ətraf yaşayış məntəqələri ilə iqtisadi və sosial əlaqələrin inkişafında mühüm rol oynayıb. Ərazinin təbii şəraiti əkinçilik və heyvandarlıq üçün imkanlar yaradıb, insanların təsərrüfat həyatının formalaşmasına təsir göstərib. Zəhmətə, torpağa və ailə dəyərlərinə bağlılıq Ağdam sakinlərinin həyat tərzinin əsas xüsusiyyətlərindən biri olub. Bu xüsusiyyətlər nəsildən-nəslə ötürülərək şəhərin ictimai simasının formalaşmasına töhfə verib.
Ağdamın kimliyini müəyyən edən mühüm amillərdən biri onun mədəni həyatıdır. Qarabağ Azərbaycanın musiqi, ədəbiyyat, memarlıq və sənətkarlıq ənənələrinin inkişaf etdiyi tarixi bölgələrdəndir. Ağdam da bu zəngin mədəni mühitin ayrılmaz hissəsi kimi tanınıb. Burada yetişən insanlar öz bilikləri, bacarıqları, əməksevərlikləri və ictimai fəallıqları ilə ölkənin müxtəlif sahələrinə töhfələr veriblər. Şəhərin mədəni həyatı təkcə sənət nümunələri ilə məhdudlaşmayıb, ailə münasibətlərində, el mərasimlərində, qonaqpərvərlik ənənələrində və gündəlik ünsiyyətdə də özünü göstərib. Ağdamlıların doğma yurda münasibətində bu dəyərlərin xüsusi yeri olub.
Şəhərin tarixi inkişafında iqtisadi fəaliyyət də mühüm əhəmiyyət daşıyıb. Ağdam uzun illər ətraf ərazilərlə əlaqələrin qurulduğu, insanların alış-veriş etdiyi, əmək fəaliyyəti ilə məşğul olduğu və müxtəlif xidmətlərdən yararlandığı mərkəzlərdən biri kimi tanınıb. Burada sənaye müəssisələrinin, ticarət obyektlərinin, təhsil və səhiyyə ocaqlarının fəaliyyəti şəhər həyatının canlanmasına xidmət edib. Məktəblərdə təhsil alan uşaqlar, müəssisələrdə çalışan insanlar, ailəsini dolandırmaq üçün çalışan zəhmətkeşlər Ağdamın gündəlik həyatını formalaşdırıblar. Hər bir küçə, həyət və yaşayış binası burada yaşayan insanların xatirələri ilə zənginləşib. Şəhərin əsl dəyəri də məhz bu insan həyatında, qarşılıqlı münasibətlərdə və ortaq xatirələrdə ifadə olunub.
Lakin Ağdamın inkişaf yolu uzun müddət davam edən sülh və sabitlik şəraitində formalaşmayıb. Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində Qarabağ bölgəsində yaranan münaqişə şəhərin taleyinə ağır təsir göstərib. Ağdamın işğalından əvvəl bölgədə yaşayan əhali müharibənin yaratdığı təhlükələr, dağıntılar və məcburi köçkünlük problemi ilə üzləşmişdi. 1993-cü il iyulun 23-də Ağdam şəhəri Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildi. Bu hadisə şəhərin tarixində faciəli səhifə açdı. Öz evini, təsərrüfatını, doğmalarının məzarlarını və illərlə formalaşmış yaşayış mühitini geridə qoymağa məcbur olan insanlar ağır mənəvi və sosial sarsıntılar yaşadılar.
İşğal nəticəsində Ağdamın şəhər infrastrukturu, yaşayış binaları, təhsil və mədəniyyət müəssisələri, sənaye və xidmət obyektləri ciddi dağıntılara məruz qaldı. Vaxtilə insanların gündəlik həyatının qaynadığı küçələr boşaldı, evlər viran qaldı, ictimai məkanlar öz əvvəlki funksiyasını itirdi. Ağdamın simvoluna çevrilmiş bir sıra tarixi və mədəni obyektlərin zədələnməsi, şəhərin böyük hissəsinin xarabalığa çevrilməsi Azərbaycan mədəni irsinə vurulan ağır zərbə idi. Bu dağıntılar yalnız tikililərin məhvi demək deyildi. Onlar insanların xatirələrinin, ailə tarixlərinin, sosial əlaqələrinin və bütöv bir şəhər həyatının pozulması ilə nəticələnmişdi.
Ağdamın işğalı nəticəsində doğma yurdlarından didərgin düşən insanların həyatında yeni və çətin mərhələ başlandı. Minlərlə ailə Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində məskunlaşmalı, həyatını yenidən qurmalı oldu. İnsanlar müvəqqəti yaşayış yerlərində övladlarını böyütdülər, təhsil aldılar, işlədilər və yeni həyat şəraitinə uyğunlaşmağa çalışdılar. Bununla belə, doğma şəhərə qayıtmaq arzusu onların yaddaşında daim yaşadı. Ağdamlılar öz yurdlarını unutmadılar, şəhərin küçələrini, evlərini, məktəblərini, qonşularını və uşaqlıq xatirələrini qoruyub saxladılar. Nəsillər dəyişsə də, Ağdam haqqında danışılan xatirələr doğma torpaqla mənəvi əlaqənin qırılmasına imkan vermədi.
Uzun illər ərzində Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri ərazi bütövlüyünün bərpası, işğal altında qalan torpaqların azad edilməsi və məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışının təmin olunması idi. Dövlətimiz bu istiqamətdə siyasi, diplomatik, iqtisadi və hərbi sahələrdə ardıcıl fəaliyyət göstərdi. Azərbaycan xalqının birliyi, ordumuzun gücü və dövlətin məqsədyönlü siyasəti torpaqlarımızın azadlığı uğrunda mübarizənin əsas dayaqlarına çevrildi. 2020-ci ildə baş verən Vətən müharibəsi Azərbaycanın müasir tarixində dönüş nöqtəsi oldu. Müharibə nəticəsində ərazilərimizin mühüm hissəsi azad edildi, daha sonra həyata keçirilən tədbirlər ölkəmizin suverenliyinin tam bərpasına yol açdı.
Ağdamın azad olunması şəhərin tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli Bəyanata əsasən, Ağdam rayonu noyabrın 20-də Azərbaycana qaytarıldı. Bu hadisə uzun illər doğma yurdunun həsrəti ilə yaşayan ağdamlılar üçün böyük tarixi əhəmiyyət daşıyırdı. Şəhərin azadlığı təkcə ərazinin geri qaytarılması deyildi. Bu, insanların öz yurdlarına qayıtmaq ümidinin gerçəkləşməsi, tarixi ədalətin bərpası və Ağdamın yenidən qurulması üçün imkanların yaranması demək idi.
Azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən ilkin tədbirlər göstərdi ki, Ağdamın dirçəldilməsi böyük həcmli və uzunmüddətli iş tələb edir. İşğal dövründə dağıdılmış infrastrukturun bərpası, ərazinin minalardan təmizlənməsi, yolların salınması, mühəndis-kommunikasiya sistemlərinin qurulması və yaşayış məntəqələrinin yenidən planlaşdırılması əsas vəzifələr sırasına daxil oldu. Şəhərin gələcək inkişafı yalnız binaların tikilməsi ilə məhdudlaşmamalı, insanların rahat yaşayışı üçün zəruri olan bütün imkanları əhatə etməli idi. Buna görə də Ağdamın bərpasına kompleks yanaşma tətbiq olunmağa başlandı.
Müasir Ağdamın qurulması şəhərsalma baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Yeni yaşayış sahələrinin planlaşdırılması, geniş küçələrin və ictimai məkanların yaradılması, nəqliyyat infrastrukturunun inkişafı, təhsil və səhiyyə müəssisələrinin təşkili şəhərin gələcək simasını müəyyənləşdirən əsas istiqamətlərdir. Müasir tələblərə cavab verən yaşayış binaları ilə yanaşı, parkların, istirahət zonalarının və sosial xidmət obyektlərinin yaradılması da insanların həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsinə xidmət edir.
Zeynəb Əliyeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı



