Müstəqil dövlət qurmaq yalnız suverenliyi elan etməklə bitmir. Bu müstəqilliyi qorumaq, dövlət hakimiyyətinin fəaliyyət prinsiplərini müəyyənləşdirmək, vətəndaşların hüquq və azadlıqlarını təmin etmək, cəmiyyətin gələcək inkişaf istiqamətlərini hüquqi çərçivəyə salmaq lazımdır. Məhz bu baxımdan Konstitusiya hər bir dövlətin siyasi və hüquqi sisteminin əsasını təşkil edir. Azərbaycan üçün də müstəqilliyin ilk illərində yeni Əsas Qanunun hazırlanması dövlət quruculuğunun ən mühüm vəzifələrindən biri idi.
1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa edən Azərbaycan mürəkkəb siyasi, iqtisadi və ictimai proseslərlə üz-üzə qalmışdı. Ölkədə sabit dövlət idarəçiliyinin formalaşdırılması, hüquqi sistemin yenilənməsi, müstəqil dövlətin institusional əsaslarının yaradılması zərurəti meydana çıxmışdı. Əvvəlki dövrdən miras qalmış hüquqi normalar artıq müstəqil Azərbaycanın yeni siyasi reallıqlarını və dövlətçilik prinsiplərini tam əks etdirmirdi. Belə bir şəraitdə müasir dövlətin tələblərinə cavab verən, demokratik idarəçilik prinsiplərini özündə birləşdirən yeni Konstitusiyanın qəbulu xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.
Bu prosesdə Heydər Əliyevin siyasi rəhbərliyi və birbaşa iştirakı mühüm rol oynadı. 1995-ci il mayın 2-də Milli Məclisin qərarı ilə Heydər Əliyevin sədrliyi altında yeni Konstitusiya layihəsini hazırlayan komissiyanın tərkibi təsdiq edildi. 34 nəfərdən ibarət komissiyanın qarşısında müstəqil Azərbaycanın dövlət quruluşunu, hakimiyyət orqanlarının səlahiyyətlərini, insan və vətəndaş hüquqlarını, eləcə də ölkənin gələcək inkişafının hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirən sənəd hazırlamaq vəzifəsi dayanırdı.
Heydər Əliyev komissiyanın fəaliyyətinə şəxsən rəhbərlik edir, layihənin hazırlanması və müzakirəsi prosesində fəal iştirak edirdi. Xarici ölkələrin konstitusiya təcrübəsinin öyrənilməsi, beynəlxalq hüququn və demokratik idarəçilik prinsiplərinin nəzərə alınması, eyni zamanda Azərbaycanın milli dövlətçilik ənənələrinin sənəddə əks etdirilməsi əsas istiqamətlərdən idi. Layihənin ictimai müzakirəyə çıxarılması da bu prosesin mühüm mərhələlərindən biri oldu. Heydər Əliyev 1995-ci il oktyabrın 3-də komissiyanın iclasında çıxış edərək yeni Konstitusiyanın demokratik prinsiplərə əsaslanmalı, dünya demokratiyasının nailiyyətlərini və Azərbaycanın milli xüsusiyyətlərini özündə birləşdirməli olduğunu vurğulamışdı. Nəhayət, 1995-ci il noyabrın 12-də müstəqil Azərbaycanın ilk Konstitusiyası ümumxalq səsverməsi – referendum yolu ilə qəbul edildi. Beş bölmə, 12 fəsil və 158 maddədən ibarət olan Əsas Qanun həmin il noyabrın 27-də qüvvəyə mindi. Bu hadisə Azərbaycanın müstəqillik tarixində dövlət quruculuğunun hüquqi əsaslarının formalaşdırılması baxımından mühüm mərhələ oldu.
Konstitusiyanın əhəmiyyəti yalnız müstəqil dövlətin idarəetmə sistemini müəyyənləşdirməsi ilə məhdudlaşmırdı. Sənədin əsas prinsiplərindən biri Azərbaycan Respublikasının demokratik, hüquqi, dünyəvi və unitar respublika kimi müəyyən edilməsi idi. Konstitusiyada hakimiyyət bölgüsü prinsipi təsbit olundu: qanunvericilik hakimiyyəti Milli Məclisə, icra hakimiyyəti Prezidentə, məhkəmə hakimiyyəti isə məhkəmələrə həvalə edildi. Bu bölgü dövlət hakimiyyətinin təşkilinin hüquqi çərçivəsini müəyyənləşdirdi.
Əsas Qanunda insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarına geniş yer ayrılması da xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. İnsan ləyaqətinə hörmət, bərabərlik, söz və fikir azadlığı, vicdan azadlığı, mülkiyyət hüququ, siyasi iştirak və digər fundamental hüquqlar konstitusion təminat kimi müəyyən edildi. Xalqın hakimiyyətin yeganə mənbəyi olması, öz iradəsini referendum və seçkilər vasitəsilə ifadə etməsi prinsipi təsbit olundu. Bununla da demokratik dövlət quruculuğunun əsas hüquqi istiqamətləri müəyyən edildi.
Heydər Əliyevin Konstitusiyanın hazırlanmasındakı rolunu qiymətləndirərkən onun dövlətçilik konsepsiyasının əsas istiqamətlərini də nəzərə almaq lazımdır. O, yeni Əsas Qanunu yalnız dövlət orqanlarının fəaliyyətini tənzimləyən hüquqi sənəd kimi deyil, müstəqil Azərbaycanın gələcək inkişafını müəyyənləşdirən fundamental sənəd kimi təqdim edirdi. Onun rəhbərliyi ilə aparılan konstitusiya quruculuğu prosesi müstəqil dövlətin hüquqi institutlarının formalaşdırılması, qanunvericilik sisteminin yenilənməsi və dövlət idarəçiliyinin hüquqi əsaslarının müəyyən edilməsi istiqamətində mühüm addım oldu.
1995-ci il Konstitusiyasının qəbulundan sonra ölkədə konstitusion-hüquqi islahatlar davam etdirildi. 2002, 2009 və 2016-cı illərdə keçirilən referendumlarla Əsas Qanuna əlavə və dəyişikliklər edildi. Bu fakt Konstitusiyanın ölkənin dəyişən ictimai-siyasi və hüquqi tələbləri çərçivəsində yenilənən fundamental sənəd olduğunu göstərir.
Bu gün 12 noyabr – Konstitusiya Günü Azərbaycanın müstəqil dövlətçilik tarixində mühüm yer tutur. 1996-cı il noyabrın 1-də Heydər Əliyevin imzaladığı fərmanla bu tarixin hər il qeyd edilməsi müəyyənləşdirildi. Konstitusiya Günü yalnız tarixi hadisənin xatırlanması deyil, həm də dövlətin hüquqi əsaslarının, vətəndaş hüquqlarının, qanunun aliliyinin və dövlətçilik məsuliyyətinin əhəmiyyətinin bir daha diqqətə çatdırılması üçün əlamətdar gündür.
Konstitusiyanın qəbul edilməsi müstəqil Azərbaycanın dövlət quruculuğu tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Heydər Əliyevin bu prosesə rəhbərliyi, komissiyanın fəaliyyətində iştirakı və demokratik, hüquqi dövlət prinsiplərinin Əsas Qanunda təsbit olunmasına verdiyi töhfə həmin tarixi prosesin mühüm faktlarıdır. Bununla belə, demokratik dövlətin formalaşması yalnız Konstitusiyanın qəbul edilməsi ilə yekunlaşmır. Bu prinsiplərin gündəlik dövlət idarəçiliyində tətbiqi, qanunun aliliyinin qorunması və vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının real təminatı davamlı hüquqi və institusional inkişaf tələb edir.
Konstitusiya dövlətin hüquqi kimliyini, xalqın suveren iradəsini və gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyətini ifadə edən Əsas Qanundur. Onun mahiyyətinin qorunması və prinsiplərinin həyata keçirilməsi isə hər bir dövlətin hüquqi inkişafının başlıca şərtidir.
Samir Hüseynov,
Pirallahı Rayon İcra Hakimiyyəti başçısı Aparatının Sənəd dövriyyəsi, vətəndaş müraciətləri və inzibati işlər şöbəsinin müdiri
