Azərbaycanın qədim şəhərləri arasında özünəməxsus mövqeyi ilə seçilən Şuşa xalqımızın tarixi yaddaşını, dövlətçilik ənənələrini və milli kimliyini özündə birləşdirən mühüm mədəniyyət mərkəzidir. Qarabağın dağlıq ərazisində yerləşən bu şəhər əsrlər boyunca Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında, ədəbiyyatında, musiqisində və memarlığında əhəmiyyətli rol oynayıb. Şuşanın tarixi yalnız onun salındığı dövrdən başlayan hadisələrdən ibarət deyil. Bu tarix Azərbaycan xalqının torpağa bağlılığını, öz mədəni irsini qorumaq əzmini, çətin sınaqlar qarşısında iradəsini və gələcək nəsillərə mənəvi sərvətlər ötürmək məsuliyyətini əks etdirir. Şuşa Şəhəri Günü bu zəngin irsin yenidən dəyərləndirilməsi, şəhərin keçdiyi tarixi yolun öyrənilməsi və onun Azərbaycanın gələcəyindəki yerinin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Şuşanın əsası XVIII əsrin ortalarında Qarabağ xanlığının banisi Pənahəli xan tərəfindən qoyulub. Şəhərin yaranması Qarabağda siyasi və iqtisadi mərkəzləşmə prosesinin mühüm mərhələsi idi. Təbii müdafiə imkanlarına malik yüksəklikdə salınan Şuşa qısa müddət ərzində strateji əhəmiyyətli yaşayış məntəqəsinə çevrildi. Qala divarları ilə möhkəmləndirilən şəhər müxtəlif dövrlərdə bölgənin siyasi həyatında mühüm mövqe tutdu. Sonrakı illərdə burada sənətkarlıq, ticarət, maarifçilik və mədəni fəaliyyət inkişaf etdi. Şuşanın formalaşma tarixi Azərbaycan xalqının şəhərsalma mədəniyyətini, dövlətçilik təcrübəsini və tarixi şəraitə uyğunlaşmaq bacarığını öyrənmək üçün qiymətli mənbədir.
Şəhərin tarixini xüsusi edən amillərdən biri onun Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafına verdiyi töhfələrdir. Şuşa uzun müddət elm, ədəbiyyat, musiqi və incəsənət xadimlərinin yetişdiyi mühüm mərkəz olub. Burada formalaşan mədəni mühit insanların yaradıcılıq imkanlarını genişləndirib, milli sənət ənənələrinin zənginləşməsinə şərait yaradıb. Şuşanın adı çəkiləndə Azərbaycan muğamı, klassik poeziya, xanəndəlik sənəti və milli ziyalılıq ənənələri yada düşür. Şəhərin yetirdiyi şəxsiyyətlər öz fəaliyyətləri ilə Azərbaycanın mədəni simasının formalaşmasına təsir göstərib, milli irsimizin müxtəlif istiqamətlərdə inkişafına töhfə veriblər. Bu səbəbdən Şuşa yalnız coğrafi məkan deyil, həm də xalqımızın mənəvi dünyasını ifadə edən tarixi rəmzdir.
Şuşanın taleyində 1992-ci il mayın 8-də baş vermiş işğal hadisəsi ağır iz buraxdı. Şəhərin Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğalı nəticəsində əhali doğma yurdunu tərk etməyə məcbur oldu, tarixi-mədəni irsə ciddi ziyan dəydi. Uzun illər ərzində Şuşa öz sakinlərindən ayrı düşdü, onun küçələri, yaşayış məhəllələri və mədəniyyət ocaqları əvvəlki həyat ritmini itirdi. Buna baxmayaraq, şəhərin adı Azərbaycan xalqının yaddaşından silinmədi. Şuşalıların doğma yurda qayıtmaq arzusu, ölkənin müxtəlif bölgələrində yaşayan insanların bu şəhərə göstərdiyi mənəvi bağlılıq tarixi yaddaşın qorunmasına xidmət etdi. Şuşanın azad olunacağına inam nəsildən-nəslə ötürüldü və milli iradənin mühüm hissəsinə çevrildi.
2020-ci il noyabrın 8-də Şuşanın işğaldan azad edilməsi Azərbaycan tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Vətən müharibəsinin həlledici hadisələrindən biri olan bu qələbə xalqımızın uzun illər davam edən həsrətinə son qoydu. Azərbaycan Ordusunun hərbi peşəkarlığı, əsgər və zabitlərimizin cəsarəti, şəhidlərimizin fədakarlığı şəhərin azad edilməsində mühüm rol oynadı. Şuşanın geri qaytarılması ərazi bütövlüyümüzün bərpası istiqamətində strateji əhəmiyyət daşımaqla yanaşı, milli-mənəvi baxımdan da böyük məna ifadə etdi. Bu hadisə xalqımızın öz tarixinə sahib çıxmaq, mədəniyyət mərkəzlərini qorumaq və dövlətçilik iradəsini nümayiş etdirmək əzminin təntənəsinə çevrildi.
Şuşanın azad olunmasından sonra qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri şəhərin tarixi simasının bərpası və onun gələcək inkişafının təmin edilməsidir. Bu istiqamətdə həyata keçirilən işlər yolların, yaşayış məntəqələrinin və ictimai məkanların yenilənməsini, tarixi abidələrin mühafizəsini, mədəniyyət müəssisələrinin fəaliyyətinin bərpasını əhatə edir. Şuşanın yenidən qurulması zamanı onun özünəməxsus memarlıq xüsusiyyətlərinin qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki şəhərin tarixi görünüşü milli mədəniyyətimizin ayrılmaz hissəsidir. Müasir infrastrukturun yaradılması ilə tarixi irsin qorunmasının uzlaşdırılması Şuşanın gələcək nəsillərə özünəməxsus simasını saxlamış şəkildə ötürülməsinə imkan verəcək.
Şuşa Şəhəri Gününün qeyd olunması tarixi yaddaşın qorunması baxımından da mühüm məna daşıyır. Bu gün şəhərin keçdiyi yolu xatırlamaq, onun mədəniyyət tariximizdəki mövqeyini öyrənmək və azadlıq uğrunda göstərilən fədakarlıqları yad etmək üçün əhəmiyyətli fürsətdir. Tarixi hadisələrin gənc nəslə düzgün çatdırılması, Şuşanın görkəmli şəxsiyyətlərinin irsinin tanıdılması və mədəni abidələrinin qorunması milli kimliyin möhkəmlənməsinə xidmət edir. Tarixi yaddaş yalnız keçmişin xatırlanması deyil, həm də bu günün və gələcəyin dəyərləndirilməsi üçün əsasdır.
Şuşa Azərbaycanın tarixində özünəməxsus yerini qoruyaraq milli birliyin, mədəni zənginliyin və dövlətçilik iradəsinin rəmzi olaraq qalır. Onun keçdiyi mürəkkəb tarixi yol xalqımızın çətinliklər qarşısında sınmadığını, öz mənəvi sərvətlərinə sahib çıxdığını və gələcəyə inamını itirmədiyini göstərir. Şəhərin bərpası, mədəni həyatının canlandırılması və tarixi irsinin qorunması bu günün əsas vəzifələrindəndir. Şuşa Şəhəri Günü isə hər bir azərbaycanlıya doğma torpağın dəyərini, milli yaddaşın əhəmiyyətini və tarixi irsi qorumaq məsuliyyətini xatırladan əlamətdar tarixdir.
Araz Məmmədov,
YAP Xətai rayon təşkilatı fəalı
