Prezident İlham Əliyevin AQEM-in 7-ci Zirvə Görüşündəki çıxışı Azərbaycanın müasir tarixinin əsas hadisələrindən biri olan ərazi bütövlüyünün və dövlət suverenliyinin bərpası məsələsinə geniş yer ayırması ilə seçilir. Dövlət başçısının səsləndirdiyi fikirlər uzun illər davam etmiş münaqişənin səbəblərini, beynəlxalq vasitəçilik prosesinin nəticəsizliyini və Azərbaycanın öz suveren hüquqlarını təmin etmək istiqamətində həyata keçirdiyi siyasətin mahiyyətini əks etdirir.
Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra mürəkkəb siyasi və təhlükəsizlik şəraiti ilə üzləşdi. Ermənistanın hərbi təcavüzü nəticəsində ölkənin beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin təqribən 20 faizi işğal olundu. Yüz minlərlə insan doğma torpaqlarını tərk etmək məcburiyyətində qaldı, şəhər və kəndlər dağıdıldı, tarixi-mədəni irsə ciddi ziyan vuruldu. Bu hadisələr Azərbaycanın dövlətçilik tarixində ağır səhifələr yaratmaqla yanaşı, regional təhlükəsizlik sisteminə də uzunmüddətli mənfi təsir göstərdi.
İşğalın davam etdiyi dövrdə Azərbaycan beynəlxalq hüququn prinsiplərinə əsaslanaraq münaqişənin sülh yolu ilə həllinə çalışdı. BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi qətnamələr işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılmasını tələb etsə də, həmin sənədlərin uzun müddət icra edilməməsi problemin həllini gecikdirdi. ATƏT-in Minsk qrupu çərçivəsində aparılan danışıqlar da işğala son qoyulması və ərazi bütövlüyünün bərpası ilə nəticələnmədi. Bu təcrübə Azərbaycanın təhlükəsizlik məsələlərinə münasibətində mühüm dərs oldu.
Azərbaycan dövləti uzun müddət diplomatik vasitələrə üstünlük versə də, münaqişənin davam etməsi və yeni hərbi təxribatların baş verməsi vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirdi. Ermənistanın 2020-ci ilin yayında törətdiyi hərbi təxribatlardan sonra gərginlik daha yüksək həddə çatdı. Həmin ilin sentyabrında başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası prosesində həlledici mərhələ oldu.
44 gün davam edən müharibə zamanı Azərbaycan Ordusu yüksək döyüş hazırlığı, peşəkarlıq və qətiyyət nümayiş etdirərək işğal altındakı ərazilərin böyük hissəsini azad etdi. Bu qələbə xalqın birliyi, dövlətin siyasi iradəsi və ordunun gücü ilə bağlı idi. 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanan üçtərəfli bəyanat hərbi əməliyyatların dayandırılmasını təmin etdi və münaqişənin sonrakı mərhələsi üçün yeni reallıq yaratdı.
Bununla belə, həmin mərhələdə Azərbaycanın suverenliyi bütün ərazidə tam bərpa olunmamışdı. Qarabağ bölgəsində separatçı strukturların mövcudluğu və Ermənistanın hərbi qüvvələrinin bölgədə qalması təhlükəsizlik risklərini saxlayırdı. Azərbaycan üç il ərzində bu məsələnin sülh yolu ilə həllinə çalışdı, lakin qarşı tərəfin hərbi imkanlarını gücləndirməsi və təxribatların davam etməsi vəziyyəti dəyişdirdi.
2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın həyata keçirdiyi lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində separatçı qüvvələr zərərsizləşdirildi və dövlət suverenliyi ölkənin bütün ərazisində bərpa olundu. Bir sutkadan az davam edən əməliyyatlar Azərbaycanın konstitusiya quruluşunun və ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi baxımından mühüm nəticə verdi. Bununla da separatçılıq fəaliyyətinə son qoyuldu və dövlətin bütün ərazisində hüquqi idarəetmənin bərpası üçün şərait yarandı.
Dövlət suverenliyinin bərpası yalnız hərbi və siyasi nəticə kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu hadisə uzun illər doğma torpaqlarından ayrı düşmüş insanların geri qayıtmaq ümidlərinin gerçəkləşməsi, milli yaddaşın qorunması və ölkənin gələcək inkişafı üçün yeni imkanların açılması deməkdir. Azad edilmiş ərazilərdə bərpa və quruculuq işlərinin aparılması, infrastrukturun yenidən qurulması və məskunlaşma prosesinin həyata keçirilməsi suverenliyin real məzmununu tamamlayan mühüm fəaliyyət istiqamətləridir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında müharibə cinayətləri və məsuliyyət məsələsinə də toxunulması hüquqi yanaşmanın əhəmiyyətini önə çıxarır. Uzun müddət davam edən münaqişə zamanı törədilmiş əməllərə hüquqi qiymət verilməsi, müvafiq sübutların araşdırılması və təqsirləndirilən şəxslərin qanun qarşısında cavab verməsi ədalət prinsipinin təmin edilməsi baxımından vacibdir. Bu proseslər qanunun aliliyinə əsaslanmalı və məhkəmə prosedurlarının tələblərinə uyğun aparılmalıdır.
Azərbaycanın qələbədən sonra sülhə üstünlük verməsi dövlət siyasətinin mühüm cəhətidir. Ölkəmiz müharibənin ağır nəticələrinə baxmayaraq, regionda uzunmüddətli sabitliyin qurulmasını və münasibətlərin normallaşdırılmasını dəstəkləyir. Dayanıqlı sülh üçün tərəflərin beynəlxalq hüquqa hörmət etməsi, sərhədlərin toxunulmazlığını tanıması və qarşılıqlı öhdəliklərini yerinə yetirməsi vacibdir.
Ərazi bütövlüyünün bərpası Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyinə də təsir göstərmişdir. Ölkəmiz artıq regional təhlükəsizlik, nəqliyyat əlaqələri və iqtisadi əməkdaşlıq məsələlərində daha geniş imkanlara malikdir. Azad edilmiş ərazilərin bərpası, yeni infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsi və regional kommunikasiya xətlərinin inkişafı Azərbaycanın iqtisadi potensialını artırmaqla yanaşı, qonşu ölkələrlə əlaqələrin genişlənməsinə də şərait yaradır.
AQEM Zirvə Görüşündə bu tarixi təcrübənin gündəmə gətirilməsi beynəlxalq ictimaiyyətə mühüm mesajdır: münaqişələrin uzun müddət həll olunmamış qalması təhlükəsizliyə zəmanət vermir. Əksinə, hüquqi normaların icra edilməməsi problemlərin dərinləşməsinə səbəb ola bilər. Münaqişələrin ədalətli həlli, dövlətlərin suveren hüquqlarının qorunması və sülhün möhkəmləndirilməsi beynəlxalq əməkdaşlığın əsas istiqamətləri olmalıdır.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası xalqın iradəsinin, dövlətin qətiyyətinin və ordunun gücünün birləşdiyi tarixi hadisədir. Bu mərhələ ölkənin gələcək inkişafı üçün yeni perspektivlər yaratmış, regionda münasibətlərin yenidən qurulmasına imkan vermişdir. Prezident İlham Əliyevin çıxışı həmin təcrübənin beynəlxalq səviyyədə düzgün anlaşılmasının və sülhün hüquqi prinsiplər əsasında möhkəmləndirilməsinin əhəmiyyətini bir daha vurğulayır.
Təhmasib Məmmədov,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
