Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində tarixi və mədəni irsin vəziyyətinin öyrənilməsikeçmişdə baş vermiş dağıntıların miqyasını müəyyənləşdirmək baxımından mühüm əhəmiyyətdaşıyır. Zəngilan rayonu da işğal dövründə yaşayış məntəqələrinin dağıdılması və tarixiabidələrin zədələnməsi ilə üzləşmiş bölgələr sırasındadır. Bu ərazinin mədəni irsi Azərbaycanxalqının çoxəsrlik tarixini əks etdirən dəyərli sərvətdir və onun qorunması həm milli, həm dəümumbəşəri baxımdan vacibdir.
Zəngilanın müxtəlif kəndlərində yerləşən tarixi memarlıq nümunələri bölgədə qədim dövrlərdənetibarən yaşayışın mövcud olduğunu təsdiqləyən əhəmiyyətli mənbələrdir. Şərifan abidələri, Şəhri Şərifan yaşayış yeri, Ağca Aşıq yaşayış yeri, Qız qalası və Qəsr qalası kimi nümunələrərazinin tarixi coğrafiyasını və memarlıq ənənələrini öyrənmək üçün qiymətli materiallar təqdimedir. Bu abidələrin yerləşdiyi ərazilər keçmiş nəsillərin məskunlaşma formaları və müdafiəqurğularının təşkili barədə araşdırmalar aparmağa imkan verir.
Rayonun mədəni irsində müxtəlif dövrlərə aid sərdabələr, qüllələr və körpülər də xüsusi yertutur. Şərifan və Yenikənd ərazilərindəki sərdabələr, Hacallı dairəvi bürcü, Hacallı körpüsü, Məmmədbəyli kəndindəki qüllə və Tağlı körpüsü memarlıq baxımından öyrənilməsi vacib olannümunələrdəndir. Bu tikililər keçmişdə istifadə edilmiş inşaat texnikaları, yerli materiallar vəmemarlıq həlləri haqqında məlumat verir. Onların qorunması Azərbaycanın memarlıq tarixininbütövlüyünün saxlanılması deməkdir.
Arxeoloji irs də Zəngilanın tarixi mənzərəsinin ayrılmaz hissəsidir. Quyudərə Xəştab kəndindəkinekropol və Yeməzli kəndindəki küp qəbirlər qədim dəfn adətlərinin, məskunlaşma tarixinin vəinsanların həyat tərzinin araşdırılması üçün əhəmiyyət daşıyır. Belə abidələrin elmi cəhətdənöyrənilməsi yalnız yerli tarixi deyil, bütövlükdə regionun qədim mədəni əlaqələrini anlamağa dakömək edir.
İşğal dövründə tarixi abidələrin dağıdılması və baxımsız vəziyyətdə qalması mədəni irsə vurulanağır zərərin göstəricisidir. Tarixi tikililərin qorunmaması, onların ilkin görünüşünündəyişdirilməsi və ərazinin mədəni mənzərəsinin zədələnməsi gələcək tədqiqatlar üçün dəçətinliklər yaradır. Bu səbəbdən azad edilmiş ərazilərdə abidələrin mövcud vəziyyətinin dəqiqqeydə alınması, foto və digər sənədlərlə arxivləşdirilməsi, elmi ekspertizadan keçirilməsimühüm vəzifələrdir.
Tarixi abidələrin bərpası xüsusi məsuliyyət tələb edir. Hər bir müdaxilə elmi araşdırmalara, mövcud memarlıq xüsusiyyətlərinə və qorunma prinsiplərinə əsaslanmalıdır. Abidələrin ilkinquruluşunu mümkün qədər saxlamaq, onların tarixi dəyərini zədələməmək və gələcək nəsillərədüzgün məlumat ötürmək əsas meyarlardan olmalıdır. Bərpa işləri ilə yanaşı, ərazilərinmühafizəsi və abidələrə dair məlumatların sistemləşdirilməsi də vacibdir.
Zəngilanın tarixi irsi təhsil və maarifləndirmə baxımından da böyük imkanlara malikdir. Gəncnəslin bu abidələr haqqında məlumatlandırılması onların milli tarixə marağını artırır, mədənisərvətlərə qayğı hissini gücləndirir. Tarixi məkanların elmi və mədəni turizm marşrutlarına daxiledilməsi gələcəkdə bölgənin tanıdılmasına da töhfə verə bilər.
20 Oktyabr – Zəngilan şəhəri günü tarixi yaddaşın qorunmasının vacibliyini bir daha gündəməgətirir. Zəngilanın dağıdılmış abidələrinin araşdırılması və mümkün olanların bərpası keçmişəhörmətin, mədəni irsə məsuliyyətli münasibətin və milli kimliyin qorunmasının ifadəsidir. Busərvətlərin gələcək nəsillərə çatdırılması dövlətin, mütəxəssislərin və cəmiyyətin birgə səylərinitələb edir.
Kazım Kazımlı,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
