Azərbaycanın XX əsrin sonlarında yaşadığı hadisələr milli tariximizin ən mürəkkəb mərhələlərindən birini təşkil edir. Sovet İttifaqının dağılması, dövlət müstəqilliyinin bərpası, Qarabağda separatizm meyillərinin güclənməsi, Ermənistanla müharibə və ölkə daxilində siyasi qarşıdurmalar Azərbaycan cəmiyyətini çox ağır sınaqlarla üz-üzə qoydu. Həmin dövrü anlamaq üçün yalnız hərbi hadisələrə deyil, dövlət idarəçiliyinin vəziyyətinə və cəmiyyətin siyasi gözləntilərinə də diqqət yetirmək lazımdır.
Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayında Prezident İlham Əliyevin səsləndirdiyi fikirlərdə bu tarixi mərhələyə xüsusi diqqət ayrılıb. Dövlət başçısı Heydər Əliyevin Azərbaycanda olmadığı 1980-ci illərin sonrakı dövründə respublikada baş verən proseslərə münasibət bildirərək həmin illərin siyasi rəhbərliyini sərt şəkildə tənqid edib və bu tarixin gələcək nəsillər tərəfindən öyrənilməsinin vacibliyini vurğulayıb.Burada əsas məsələ yalnız konkret şəxslərin fəaliyyətinə verilən siyasi qiymət deyil. Daha geniş mənada söhbət dövlət idarəçiliyində məsuliyyətin, siyasi iradənin və böhran vəziyyətində qərar qəbul etmək qabiliyyətinin əhəmiyyətindən gedir.
Heydər Əliyevin 1982-ci ildə Moskvaya yüksək vəzifəyə getməsindən sonra Azərbaycan rəhbərliyində dəyişiklik baş verdi. 1980-ci illərin ikinci yarısında SSRİ-də siyasi sistemin böhranı sürətlənərkən milli məsələlər də kəskinləşdi. 1988-ci ildən etibarən Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi açıq qarşıdurma mərhələsinə keçdi.Dağlıq Qarabağda separatizm meyillərinin güclənməsi Azərbaycan üçün ciddi təhlükə idi. Muxtar vilayət daxilində siyasi proseslər getdikcə radikallaşır, Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları daha açıq şəkildə ifadə olunurdu. Mərkəzi sovet hakimiyyətinin hadisələrə münasibəti də Azərbaycan cəmiyyətində ciddi narazılıq doğururdu.
1990-cı ilin 20 Yanvar hadisələri Azərbaycanın milli yaddaşında xüsusi yer tutan faciələrdən birinə çevrildi. Bakı şəhərinə sovet qoşunlarının yeridilməsi nəticəsində çoxsaylı insan həyatını itirdi və yaralandı. Bu hadisə Azərbaycan cəmiyyətində milli azadlıq və müstəqillik düşüncəsinin daha da güclənməsinə təsir etdi.
1991-ci ildə Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etdi. Lakin müstəqilliyin əldə olunması avtomatik olaraq bütün problemlərin həll edilməsi demək deyildi. Yeni dövlət qarşısında həm siyasi institutların qurulması, həm iqtisadi sistemin dəyişdirilməsi, həm də milli təhlükəsizliyin təmin olunması kimi böyük vəzifələr dayanırdı.
Qarabağda müharibənin genişlənməsi isə vəziyyəti daha da ağırlaşdırdı. 1992-ci ildə Şuşa və Laçının işğalı Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə ciddi zərbə vurdu. 1993-cü ilin aprelində Kəlbəcərin işğalı isə münaqişənin strateji vəziyyətini dəyişdirən hadisələrdən biri oldu.Bu proseslərin ölkə daxilində siyasi böhranla paralel getməsi Azərbaycanın imkanlarını daha da məhdudlaşdırırdı. Hakimiyyət daxilində qarşıdurmalar, siyasi qüvvələr arasında gərginlik və dövlət idarəçiliyində problemlər müharibə şəraitində ölkənin qərarvermə imkanlarına təsir edirdi.
Məhz belə bir dövrdə cəmiyyətin bir hissəsində siyasi sabitlik və güclü dövlət idarəçiliyi tələbi ön plana çıxdı. Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranması da bu ictimai-siyasi şəraitin nəticələrindən biri idi.
1992-ci ilin noyabrında Naxçıvanda keçirilən təsis qurultayı Azərbaycanın siyasi tarixində mühüm hadisəyə çevrildi. Ulu Öndər Heydər Əliyevin ətrafında birləşən insanlar ölkənin gələcəyi ilə bağlı mövqelərini siyasi təşkilatlanma yolu ilə ifadə etdilər.
Partiyanın yaradılmasını yalnız hakimiyyət uğrunda siyasi mübarizə çərçivəsində izah etmək mövzunun mahiyyətini tam əhatə etməz. Həmin dövrün reallığında dövlətin gələcəyi, ərazi bütövlüyünün qorunması və siyasi sabitliyin təmin edilməsi kimi məsələlər cəmiyyət üçün fundamental əhəmiyyət daşıyırdı.
1993-cü ildə Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı Azərbaycanın siyasi həyatında yeni mərhələnin başlanmasına səbəb oldu. Dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, siyasi sabitliyin yaradılması və iqtisadi problemlərin mərhələli şəkildə həlli qarşıda duran əsas məsələlər idi.Həmin dövrdə həyata keçirilən tədbirlər Azərbaycanın sonrakı inkişafı üçün müəyyən zəmin yaratdı. 1994-cü ildə atəşkəs əldə edildi və münaqişənin hərbi mərhələsi müvəqqəti olaraq dayandırıldı. Azərbaycan bundan sonra diplomatik danışıqları davam etdirməklə yanaşı, iqtisadi və hərbi imkanlarını artırmağa başladı.
Enerji siyasəti bu prosesin mühüm istiqamətlərindən biri idi. “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın beynəlxalq enerji əməkdaşlığında mövqeyini gücləndirdi və ölkəyə böyük investisiyaların cəlb edilməsinə imkan yaratdı. Sonrakı illərdə Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri, Cənub Qaz Dəhlizi və digər layihələr Azərbaycanın regional və beynəlxalq iqtisadi rolunu genişləndirdi.İqtisadi imkanların artması dövlətin digər sahələrdə də fəaliyyətini genişləndirdi. Sosial layihələr həyata keçirildi, infrastruktur yeniləndi, dövlət büdcəsinin imkanları artdı və müdafiə sahəsinə ayrılan vəsaitlər yüksəldi.
Hərbi quruculuq prosesi uzunmüddətli xarakter daşıdı. Azərbaycan Ordusunun peşəkarlığının artırılması və müasir hərbi texnika ilə təchiz edilməsi istiqamətində görülən işlər sonrakı dövrdə öz nəticəsini verdi.
2016-cı ilin Aprel döyüşləri bu baxımdan mühüm hadisələrdən biri oldu. 2020-ci ilin Vətən müharibəsi isə daha böyük miqyasda nəticələr yaratdı. 44 günlük müharibə nəticəsində Azərbaycan bir sıra şəhər və kəndləri işğaldan azad etdi, Şuşa üzərində nəzarəti bərpa etdi və münaqişənin əvvəlki siyasi-hərbi reallığını dəyişdirdi.
2023-cü ilin sentyabrında isə Azərbaycan dövlət suverenliyini tam bərpa etdiyini elan etdi. Bununla ölkənin bütün ərazisində dövlət hakimiyyətinin təmin olunması istiqamətində yeni mərhələ başladı.
Bu hadisələri 1990-cı illərin əvvəlindəki vəziyyətlə müqayisə etdikdə Azərbaycanın keçdiyi siyasi yolun miqyası daha aydın görünür. Bir vaxtlar dövlətin müəyyən ərazilərində nəzarətin itirilməsi ilə nəticələnən böhran 2023-cü ildə ölkənin bütün ərazisində suverenliyin təmin olunması ilə tamamilə fərqli mərhələyə keçdi.Bu yolun öyrənilməsində tarixi yaddaş xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Cəmiyyət yalnız Zəfər günlərini deyil, həmin Zəfərə qədər yaşanan itkiləri də bilməlidir. Şəhidlərin, məcburi köçkünlərin, müharibənin ağır nəticələri ilə üzləşmiş insanların taleyi milli yaddaşın ayrılmaz hissəsidir.Eyni zamanda, dövlət idarəçiliyində buraxılmış səhvlər və siyasi böhranlar da unudulmamalıdır. Çünki tarix yalnız qəhrəmanlıq nümunələrindən ibarət deyil. Siyasi səhvlər də gələcək üçün dərsdir. Bu baxımdan 1990-cı illərin əvvəlində baş verən hadisələrin gənc nəsil tərəfindən öyrənilməsi mühüm məsələdir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında əvvəlki siyasi rəhbərlərin fəaliyyətinə dair sərt ifadələr məhz bu tarixi yaddaş kontekstində səsləndirilib. Həmin qiymətləndirmələr siyasi mövqedir və tarixi hadisələrin müxtəlif mənbələr əsasında öyrənilməsi ilə yanaşı nəzərdən keçirilməlidir. Bununla belə, həmin dövrün əsas faktları — ərazi itkiləri, siyasi böhran, məcburi köçkünlük və dövlət institutlarının zəifliyi — Azərbaycanın müasir tarixinin mühüm reallıqlarıdır.
Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılması isə həmin mürəkkəb şəraitdə meydana çıxan siyasi təşkilatlanma nümunəsi kimi tarixdə öz yerini tutub. 1992-ci ilin noyabrında Naxçıvanda keçirilən təsis qurultayı cəmiyyətin müəyyən hissəsinin mövcud siyasi vəziyyətə münasibətini ifadə edirdi.Partiyanınyaranmasından sonra Azərbaycan siyasi həyatında yeni mərhələ formalaşdı. 1993-cü ildən etibarən Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi istiqamətində addımlar atıldı. Sonrakı illərdə siyasi sabitlik və iqtisadi inkişaf dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən oldu.
Bu gün həmin dövrün hadisələrinə yalnız keçmiş kimi baxmaq doğru olmaz. Çünki müasir Azərbaycanın siyasi sisteminin, iqtisadi imkanlarının və təhlükəsizlik strategiyasının formalaşmasında həmin illərin təcrübəsi mühüm rol oynayıb.
Qarabağ Zəfəri də uzunmüddətli prosesin nəticəsi kimi ortaya çıxdı. 2020-ci ildə ərazi bütövlüyünün bərpası, 2023-cü ildə dövlət suverenliyinin tam təmin olunması Azərbaycan tarixində yeni mərhələ açdı. Azad edilmiş ərazilərdə aparılan bərpa işləri və Böyük Qayıdış isə bu mərhələnin dinc quruculuq istiqamətini təşkil edir.Bu gün Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda yeni yaşayış məntəqələrinin yaradılması, keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıtması və iqtisadi fəaliyyətin bərpası uzun illər əvvəl baş vermiş faciələrin nəticələrinin aradan qaldırılması istiqamətində mühüm addımlardır.
Azərbaycanın siyasi tarixində Heydər Əliyevin adı və Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranması bu baxımdan xüsusi yer tutur. 1990-cı illərin əvvəlində cəmiyyətin qarşısında duran sualların bir qismi bu gün artıq tarixə çevrilib. Lakin həmin sualların necə yarandığını və dövlətin onlara hansı cavablar verdiyini öyrənmək gələcək üçün vacibdir.
Tarixi yaddaşın əsas məqsədi keçmişdə yaşananları sadəcə təkrar etmək deyil. Əsas məqsəd dövlətçilik təcrübəsindən nəticələr çıxarmaq, siyasi sabitliyin, milli həmrəyliyin və məsuliyyətli idarəçiliyin əhəmiyyətini anlamaqdır.
1992-ci ilin Naxçıvanında yaranan Yeni Azərbaycan Partiyası məhz belə mürəkkəb siyasi şəraitin məhsulu idi. Sonrakı illərdə Azərbaycan böyük sınaqlardan keçdi, iqtisadi və hərbi potensialını artırdı, ərazi bütövlüyünü bərpa etdi və 2023-cü ildə dövlət suverenliyini tam təmin etdi.
Bu gün həmin tarixi mərhələlər birlikdə nəzərdən keçirildikdə aydın olur ki, Azərbaycan cəmiyyətinin keçdiyi yol yalnız siyasi dəyişikliklərin deyil, dövlətçilik düşüncəsinin də inkişaf tarixidir. Keçmişin ağır səhifələrini yadda saxlamaq və Zəfərə aparan prosesləri düzgün öyrənmək gələcək nəsillər üçün mühüm vəzifə olaraq qalır.
Seyfullayev Qağaməli ,
YAP Xətai rayon təşkilatının Zığ yolu 41 C ünvanında ərazi partiya təşkilatınn sədri,“Neftqaztikinti”trestinin rəisi
