Azərbaycanın iqtisadi inkişaf strategiyasının mühüm xüsusiyyətlərindən biri qarşıya qoyulan məqsədlərin konkret proqram və layihələr vasitəsilə mərhələli şəkildə həyata keçirilməsidir. Son illərdə müxtəlif iqtisadi və sosial sahələri əhatə edən dövlət proqramlarının qəbul edilməsi ölkənin inkişaf prioritetlərinin sistemli şəkildə müəyyənləşdirilməsinə, mövcud imkanların daha səmərəli səfərbər olunmasına və qarşıdakı dövr üçün yeni hədəflərin formalaşdırılmasına şərait yaradıb.
Bu istiqamətdə həyata keçirilən siyasətin növbəti mühüm mərhələsi 2027–2030-cu illərdə dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramının hazırlanması və təsdiq edilməsidir. Prezident İlham Əliyevin 22 sentyabr 2026-cı ildə proqramın hazırlanmasına həsr olunmuş müşavirədəki çıxışında son vaxtlar qəbul edilmiş dövlət proqramlarının ölkə iqtisadiyyatının gücləndirilməsində mühüm rol oynayacağı xüsusi vurğulanıb. Dövlət başçısı bu proqramların konkret, qısamüddətli olduğunu, onların icrası üçün dövlət büdcəsində və investisiya proqramında maliyyə vəsaitlərinin nəzərdə tutulduğunu, eyni zamanda icra və nəzarət mexanizmlərinin hazırlandığını bildirib. (Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi Səhifəsi)
Dövlət proqramlarının iqtisadi inkişaf baxımından əhəmiyyəti ilk növbədə onların müəyyən edilmiş məqsədlərə və konkret müddətlərə əsaslanması ilə bağlıdır. Uzunmüddətli inkişaf strategiyasının ayrı-ayrı sahələr üzrə konkret tədbirlərlə tamamlanması qarşıya qoyulan hədəflərin daha dəqiq müəyyənləşdirilməsinə imkan verir. Belə sənədlərdə nəzərdə tutulan tədbirlərin maliyyə mənbələrinin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi isə proqramların real iqtisadi imkanlarla uzlaşdırılmasına şərait yaradır.
Prezident İlham Əliyevin müşavirədə diqqətə çatdırdığı məsələlərdən biri də qəbul edilmiş proqramların müxtəlif sahələri əhatə etməsidir. Kənd təsərrüfatı, nəqliyyat və su təsərrüfatı ilə bağlı proqramlar ölkənin iqtisadi potensialının genişləndirilməsi ilə yanaşı, əhalinin sosial vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasına və müasir infrastrukturla təminatına xidmət edir. Bu sahələrin hər biri iqtisadiyyatın digər istiqamətləri ilə sıx əlaqədə olduğundan burada həyata keçirilən layihələrin nəticələri də bir-birini tamamlayır. (Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi Səhifəsi)
Kənd təsərrüfatının inkişafı ərzaq təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsi, kənd yerlərində məşğulluğun artırılması və aqrar istehsalın genişləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu sahədə istehsal və emal imkanlarının artırılması, su təminatının yaxşılaşdırılması və müasir texnologiyaların tətbiqi kənd təsərrüfatının iqtisadi səmərəliliyinə təsir edən əsas amillərdəndir.
Nəqliyyat sahəsində qəbul edilən proqramlar isə ölkənin logistika imkanlarının genişləndirilməsinə, daxili və beynəlxalq nəqliyyat əlaqələrinin gücləndirilməsinə şərait yaradır. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi ölkəyə regionlararası nəqliyyat əlaqələrində mühüm imkanlar verir. Bu imkanlardan daha səmərəli istifadə edilməsi üçün müasir yol və logistika infrastrukturunun yaradılması davamlı iqtisadi inkişaf baxımından əhəmiyyətlidir.
Su təsərrüfatı ilə bağlı proqramlar da iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrinə birbaşa təsir göstərən mühüm istiqamətlərdəndir. Su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması, meliorasiya sistemlərinin təkmilləşdirilməsi və Bakı ilə Abşeron yarımadasının su təminatının yaxşılaşdırılması həm əhalinin gündəlik tələbatlarının ödənilməsi, həm də kənd təsərrüfatının inkişafı üçün vacib şərtlər sırasındadır.
Beləliklə, müxtəlif istiqamətləri əhatə edən dövlət proqramlarının ümumi xüsusiyyəti onların yalnız bir sahənin inkişafına deyil, iqtisadiyyatın qarşılıqlı əlaqədə olan sektorlarının paralel şəkildə gücləndirilməsinə yönəlməsidir. Bu yanaşma iqtisadi inkişafın daha geniş və dayanıqlı əsaslar üzərində qurulmasına imkan verir.
Son dövrdə qəbul edilən proqramların digər mühüm xüsusiyyəti onların maliyyə təminatının əvvəlcədən nəzərə alınmasıdır. Dövlət başçısının çıxışında bildirildiyi kimi, proqramların həyata keçirilməsi üçün dövlət büdcəsində və investisiya proqramında müvafiq vəsaitlərin nəzərdə tutulması onların icrasının real maliyyə imkanları əsasında təşkilinə şərait yaradır. Eyni zamanda, icra və nəzarət mexanizmlərinin müəyyənləşdirilməsi qarşıya qoyulan vəzifələrin yerinə yetirilməsinə nəzarətin gücləndirilməsinə xidmət edir. (Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi Səhifəsi)
Bu mexanizmlər yeni dağ-mədən və metallurgiya proqramında da öz əksini tapıb. 23 sentyabr 2026-cı ildə Prezident İlham Əliyevin Sərəncamı ilə Dövlət Proqramı təsdiq edilib. Sərəncama əsasən, proqramda nəzərdə tutulan tədbirlərin əlaqələndirilməsi və icrasına nəzarət Nazirlər Kabinetinə həvalə olunub. Proqramın icra vəziyyəti barədə ildə bir dəfə Prezidentə məlumat verilməsi, tədbirlərin monitorinqi və qiymətləndirilməsinin isə İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzi tərəfindən həyata keçirilməsi müəyyənləşdirilib. (Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi Səhifəsi)
Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı ilə bağlı proqramın iqtisadi əhəmiyyəti kifayət qədər genişdir. Proqramın təqdimatı zamanı bildirilib ki, 2030-cu ilədək bu sektorun ümumi daxili məhsula töhfəsinin 700 milyon manatdan 1,8 milyard manata, illik ixrac potensialının isə 1,3 milyard manatdan 3,4 milyard manata çatdırılması nəzərdə tutulur. 2027–2030-cu illərdə bu məqsədlərə nail olmaq üçün ümumilikdə 5,3 milyard manat investisiya qoyuluşu planlaşdırılır. (Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi Səhifəsi)
Bu göstəricilər yeni sənaye istiqamətlərinin yaradılmasının ölkə iqtisadiyyatında hansı imkanlar formalaşdıra biləcəyini göstərir. Xüsusilə qeyri-neft sektorunun inkişafı baxımından dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin genişləndirilməsi iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi prosesinə yeni məzmun qazandırır.
Proqram üzrə nəzərdə tutulan investisiyaların mühüm hissəsinin qeyri-büdcə mənbələri hesabına formalaşdırılması da diqqət çəkən məqamlardandır. Təqdimat zamanı qeyd olunub ki, 5,3 milyard manatlıq ümumi investisiya ehtiyacının 1,1 milyard manatı dövlət büdcəsi, 2,2 milyard manatı dövlət müəssisələrinin vəsaiti, 2 milyard manatı isə özəl vəsait hesabına formalaşacaq. Beləliklə, ümumi investisiyanın təxminən 80 faizinin qeyri-büdcə mənbələrindən cəlb edilməsi nəzərdə tutulur. (Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi Səhifəsi)
Bu yanaşma dövlət proqramlarının icrasında dövlət və özəl sektorun imkanlarının uzlaşdırılmasının əhəmiyyətini göstərir. Dövlət tərəfindən yaradılan əlverişli çərçivə özəl investisiyaların iqtisadiyyatın prioritet istiqamətlərinə yönəldilməsinə imkan verir. Bunun nəticəsində dövlət vəsaitləri ilə yanaşı, özəl kapitalın da istehsal və sənaye layihələrinə cəlb olunması mümkün olur.
Dövlət proqramlarının iqtisadi nəticələri yalnız investisiya həcmləri və istehsal göstəriciləri ilə ölçülmür. Yeni müəssisələrin yaradılması əlavə iş yerlərinin açılmasına, peşəkar kadrlara tələbatın artmasına və əlaqəli xidmət sahələrinin inkişafına səbəb olur. Dağ-mədən və metallurgiya sənayesi üzrə yeni proqram çərçivəsində beş mindən çox daimi iş yerinin yaradılması nəzərdə tutulur. (Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi Səhifəsi)
Bu baxımdan dövlət proqramlarının məşğulluq siyasəti ilə əlaqəsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yeni istehsal sahələrinin yaradılması yalnız həmin müəssisələrdə çalışan insanların sayının artması demək deyil. İstehsal zəncirinin müxtəlif mərhələlərində təchizat, logistika, xidmət və digər istiqamətlər üzrə əlavə fəaliyyət sahələri də formalaşa bilər.
Digər tərəfdən, regionların sosial-iqtisadi inkişafı dövlət proqramlarının mühüm istiqamətlərindən biri olaraq qalır. Prezident İlham Əliyev çıxışında regionların sosial-iqtisadi inkişafına dair bir neçə dövlət proqramının qəbul edildiyini və həmin proqramlar çərçivəsində əsas infrastruktur layihələrinin həyata keçirildiyini qeyd edib. Dövlət başçısı həmçinin əhali və məşğulluq artdıqca yeni ehtiyacların yarandığını və buna görə proqramlara zəruri əlavələrin edilməsinin vacibliyini vurğulayıb. (Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi Səhifəsi)
Regionların inkişafı ilə bağlı proqramların davamlı xarakter daşıması bu siyasətin dinamikliyini göstərir. Yeni yolların çəkilməsi, sosial obyektlərin yaradılması, su və digər kommunal infrastrukturun yaxşılaşdırılması əhalinin yaşayış şəraitinə təsir etməklə yanaşı, həmin ərazilərin iqtisadi potensialının reallaşdırılmasına da imkan yaradır.
Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair yeni proqramın regionların sosial-iqtisadi inkişaf gündəliyi ilə əlaqələndirilməsi də bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Faydalı qazıntı yataqlarının yerləşdiyi ərazilərdə yeni sənaye müəssisələrinin yaradılması həmin regionlarda iqtisadi fəallığın artmasına və yeni məşğulluq imkanlarının yaranmasına şərait yarada bilər.
Dövlət proqramlarının mühüm nəticələrindən biri də istehsal zəncirinin genişləndirilməsidir. Təbii ehtiyatların yalnız hasil edilməsi ilə kifayətlənməyərək onların emal prosesinə cəlb olunması daha yüksək əlavə dəyərin yaradılmasına imkan verir. Prezident İlham Əliyev də müşavirədə təbii resursların səmərəli istifadəsi ilə yanaşı, istehsal zəncirinin tam yaradılmasının ölkə iqtisadiyyatını gücləndirəcəyini bildirib. (Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi Səhifəsi)
Bu prinsip digər iqtisadi sahələr üçün də əhəmiyyətlidir. Xammalın istehsal prosesində daha çox mərhələdə ölkə daxilində emal edilməsi iqtisadi əlaqələrin genişlənməsinə, yeni texnologiyaların tətbiqinə və əlavə dəyərin artmasına səbəb olur. Nəticədə ayrı-ayrı layihələr bütövlükdə sənaye ekosisteminin formalaşmasına xidmət edə bilər.
Qəbul edilmiş proqramların qısamüddətli və konkret xarakter daşıması da onların icra dinamikası baxımından mühüm amildir. 2027–2030-cu illər üçün nəzərdə tutulan dağ-mədən və metallurgiya proqramının dörd il ərzində tam icra edilməsi planlaşdırılır. Bu müddət ərzində nəzərdə tutulan tədbirlərin ardıcıl həyata keçirilməsi sektorun inkişafında yeni mərhələ yarada bilər. (Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi Səhifəsi)
Dövlət proqramlarının bir-birini tamamlaması Azərbaycanın iqtisadi siyasətində kompleks yanaşmanın mövcudluğunu nümayiş etdirir. Kənd təsərrüfatı, nəqliyyat, su təsərrüfatı, sənaye və digər istiqamətlər üzrə tədbirlər iqtisadiyyatın ayrı-ayrı seqmentlərinin inkişafını təmin etməklə yanaşı, onların qarşılıqlı əlaqəsini də gücləndirir.
Bu prosesdə investisiya siyasəti xüsusi rol oynayır. Yeni istehsal sahələrinin yaradılması, mövcud müəssisələrin genişləndirilməsi və infrastrukturun yenilənməsi kapital qoyuluşları tələb edir. Dövlət proqramlarında maliyyə mənbələrinin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi investisiya prosesinin daha planlı şəkildə həyata keçirilməsinə imkan yaradır.
Eyni zamanda, proqramların icrasına monitorinq və qiymətləndirmə mexanizmlərinin tətbiqi qarşıya qoyulan hədəflərin nəticələrlə müqayisə edilməsinə şərait yaradır. Bu, görülən işlərin səmərəliliyinin müəyyənləşdirilməsi və zərurət yarandıqda müvafiq tədbirlərin dəqiqləşdirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
23 sentyabr tarixində təsdiqlənmiş Dövlət Proqramında maliyyələşmə məsələsinin dövlət büdcəsi və dövlət investisiya proqramlarının hazırlanması prosesində nəzərə alınması da ayrıca müəyyən edilib. Bu, proqramın icrası üçün maliyyə resurslarının mərhələli şəkildə təmin olunmasına yönəlmiş mexanizmlərdən biridir. (Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi Səhifəsi)
Bütün bunlar göstərir ki, dövlət proqramları Azərbaycanın iqtisadi inkişaf siyasətində konkret hədəflərin reallaşdırılması üçün mühüm vasitə kimi çıxış edir. Onların əhatə etdiyi sahələr fərqli olsa da, əsas məqsədlər arasında iqtisadi potensialın artırılması, istehsal imkanlarının genişləndirilməsi, investisiyaların cəlb olunması, məşğulluğun artırılması və sosial rifahın yaxşılaşdırılması kimi istiqamətlər mühüm yer tutur.
Qarşıdakı illərdə həyata keçiriləcək proqramların nəticələri iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində özünü göstərəcək. Yeni sənaye layihələri, nəqliyyat və su infrastrukturu, kənd təsərrüfatının inkişafı və regionlara yönələn investisiyalar ölkənin iqtisadi imkanlarının daha da genişlənməsinə xidmət edə bilər.
Beləliklə, son dövrdə qəbul edilmiş dövlət proqramları ayrı-ayrı sahələr üzrə tədbirlər toplusu olmaqla yanaşı, Azərbaycanın iqtisadi inkişafının müxtəlif istiqamətlərini vahid məqsədlər ətrafında birləşdirən mühüm sənədlər kimi çıxış edir. Konkret hədəflərin, maliyyə təminatının, icra müddətlərinin və nəzarət mexanizmlərinin müəyyənləşdirilməsi bu proqramların həyata keçirilməsi üçün institusional baza formalaşdırır.
Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair 2027–2030-cu illər üçün Dövlət Proqramının təsdiqi də bu siyasətin yeni mərhələlərindən biridir. Proqramın həyata keçirilməsi ilə mineral resurslardan daha səmərəli istifadə olunması, qeyri-neft sənayesinin genişləndirilməsi, yeni istehsal imkanlarının yaradılması və ixrac potensialının artırılması istiqamətində mühüm addımların atılması nəzərdə tutulur.
Nəticə etibarilə, dövlət proqramlarının ardıcıl hazırlanması və icrası Azərbaycanın qarşıdakı dövr üçün iqtisadi hədəflərinin daha sistemli şəkildə reallaşdırılmasına zəmin yaradır. Müxtəlif sahələri əhatə edən bu proqramların nəticələrinin bir-birini tamamlaması isə ölkə iqtisadiyyatının daha şaxələndirilmiş və dayanıqlı strukturunun formalaşmasına xidmət edən amillərdən biri olacaqdır.
Leyla Qulamova,
Xəzər rayonunun gənc fəalı,
Bakı Dövlət Universitetinin 1-ci kurs tələbəsi
