Dövlətçilik tarixində elə məqamlar var ki, onlar bir xalqın keçdiyi uzun və mürəkkəb yolun mühüm yekununu ifadə edir. Azərbaycan üçün 20 Sentyabr belə tarixi məqamlardan biridir. 2023-cü il sentyabrın 20-də Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət suverenliyinin bərpa edilməsi ölkənin müasir tarixində yeni mərhələ yaratdı. Prezident İlham Əliyevin 2024-cü il 19 sentyabr tarixli Sərəncamı ilə sentyabrın 20-nin Dövlət Suverenliyi Günü elan edilməsi bu hadisənin dövlətçilik tariximizdəki əhəmiyyətini rəsmiləşdirdi. Artıq hər il bu tarix Azərbaycanın öz ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə sahib çıxmasının rəmzi kimi qeyd olunur.
Suverenlik anlayışı yalnız siyasi və hüquqi termin deyil. Bu anlayış dövlətin öz ərazisində qanunun aliliyini təmin etməsi, dövlət institutlarının fəaliyyət göstərməsi və vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının vahid hüquqi məkanda qorunması ilə bilavasitə bağlıdır. 2023-cü ilin sentyabr hadisələrindən sonra Qarabağda yaranan yeni reallıq da məhz bu baxımdan əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan dövlətinin suverenliyinin bərpası ilə Qarabağda yeni idarəçilik, quruculuq və sosial inkişaf mərhələsi başladı. Beləliklə, 20 Sentyabr yalnız hərbi-siyasi nəticəni deyil, Azərbaycanın vahid dövlət məkanının tam şəkildə təmin olunmasını ifadə edən tarixə çevrildi.
Bu tarixi nəticənin ardınca qarşıda böyük quruculuq vəzifələri meydana çıxdı. Çünki dövlət suverenliyinin təmin edilməsi ilə yanaşı, həmin ərazilərdə insanların rahat və təhlükəsiz yaşayacağı mühitin yaradılması da mühüm məsələdir. Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərlərində aparılan bərpa işləri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yeni yaşayış məhəllələrinin, yolların, sosial obyektlərin yaradılması və qayıdış prosesinin təşkili suverenliyin gündəlik həyatda görünən nəticələrini formalaşdırır. Xocalıda keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışının 2024-cü il mayın 28-dən başlaması bu prosesin artıq real mərhələyə keçdiyini göstərir.
Bu gün 20 Sentyabrın əsas mesajlarından biri də məhz budur: dövlətçilik əldə edilmiş tarixi nəticələrin qorunması ilə yanaşı, həmin nəticələrin gələcək nəsillərin həyatında öz əksini tapmasını tələb edir. Qarabağda tikilən hər bir ev, çəkilən hər bir yol, açılan hər bir məktəb bu baxımdan dövlət suverenliyinin sosial və iqtisadi məzmununu tamamlayır. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən Böyük Qayıdış siyasəti Qarabağın yalnız bərpasına deyil, onun gələcəyə hazırlanmasına xidmət edir. 20 Sentyabr Azərbaycanın öz torpaqlarına sahib çıxmasının tarixi olduğu qədər, həmin torpaqlarda yeni həyat qurmaq məsuliyyətinin də tarixidir.
—
12. Böyük Qayıdış – Zəfərin insan taleyində davamı
Böyük Qayıdış anlayışının arxasında yalnız böyük tikinti layihələri deyil, illərlə doğma yurd həsrəti ilə yaşayan insanların arzuları dayanır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan bərpa işlərinin ən mühüm məqsədlərindən biri keçmiş məcburi köçkünlərin öz doğma torpaqlarına qayıdışının təmin edilməsidir. Bu baxımdan Böyük Qayıdış Azərbaycan tarixində Zəfərdən sonrakı ən mühüm sosial proseslərdən biri kimi formalaşır. İnsanların öz evlərinə dönməsi, yenidən doğma küçələrdə yaşaması və gələcəyini həmin torpaqlarda qurması qazanılmış tarixi nəticənin insan həyatında ifadəsidir.
Xocalı bu prosesin xüsusi mənəvi əhəmiyyət daşıyan ünvanlarından biridir. Rəsmi məlumatlara görə, Xocalıya keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı 2024-cü il mayın 28-dən başlayıb və proses davam edir. Bu qayıdışın arxasında genişmiqyaslı hazırlıq və quruculuq işləri dayanır. İnsanların yaşayacağı evlər tikilir, yollar və kommunal sistemlər qurulur, sosial infrastruktur yaradılır. Xocalının Təzəbinə kəndində də bu prosesin konkret nümunələri görünür: 2025-ci ilin iyulunda kəndə 28 ailənin, 125 nəfərin qayıtdığı, yeni fərdi evlərin və sosial infrastrukturun yaradılması istiqamətində işlərin davam etdiyi bildirilib.
Böyük Qayıdışın mahiyyəti bundan ibarətdir ki, insan doğma torpağına yalnız ev sahibi olmaq üçün deyil, tam hüquqlu həyat qurmaq üçün qayıdır. Buna görə də yeni yaşayış məntəqələrində məktəb, tibb müəssisəsi, xidmət obyektləri, yollar, rabitə və digər imkanların yaradılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dövlətin qarşısında duran məqsəd insanların Qarabağda məskunlaşması ilə yanaşı, burada uzunmüddətli və dayanıqlı sosial həyatın formalaşmasını təmin etməkdir. Bu baxımdan Böyük Qayıdış həm demoqrafik, həm sosial, həm də iqtisadi məzmun daşıyan genişmiqyaslı prosesdir.
Bu gün Qarabağda qayıdan hər bir ailənin hekayəsi əslində böyük tarixin bir hissəsinə çevrilir. Bir vaxtlar yalnız xatirələrdə yaşadılan küçələrdə indi uşaqların səsi eşidilir, evlərdə yeni həyat başlayır, kəndlər və şəhərlər yenidən canlanır. Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə kimi şəhərlər bu prosesin gələcək ünvanlarıdır. Böyük Qayıdış Zəfərin insan taleyində davamıdır; çünki əsl qələbənin ən böyük nəticəsi insanın öz doğma torpağında azad və təhlükəsiz yaşamasıdır.
Günay Quluzadə,
YAP Nizami rayon təşkilatının “Əlif Hacıyev küçəsi, 61” ərazi partiya təşkilatının sədr müavini
